Nga Isuf B.Bajrami
Një komb që nuk investon në rininë e vet, rrezikon të mbetet pa të ardhme. Një shtet që nuk krijon mundësi për të rinjtë, nuk mund të ankohet pse ata e kërkojnë perspektivën jashtë vendit.
Kur shikojmë fotografitë e brezave të dikurshëm, të rinjtë që ndërtonin hekurudha, fabrika, ura, hidrocentrale, hapnin toka të reja, mbillnin ullinj, pisha e gështenja dhe ngrinin vepra që ndryshonin pamjen e vendit, natyrshëm ndiejmë respekt për energjinë, përkushtimin dhe vullnetin e tyre për punë.
Kur kujtojmë rininë e Kosovës, e cila në rrethana të jashtëzakonshme historike u bë pjesë e rezistencës dhe luftës çlirimtare, kuptojmë se çfarë peshe ka pasur gjithmonë rinia në fatin e kombit tonë.
Dikur, rinia u angazhua në ndërtimin e veprave të mëdha ekonomike dhe infrastrukturore. Në Kosovë, një pjesë e saj u mobilizua edhe për ta fituar lirinë.
Sot, kur kemi lirinë dhe institucionet tona, shtrohet një pyetje me rëndësi të veçantë:
A po dimë ta shndërrojmë lirinë e fituar në mundësi për punë, dije, zhvillim dhe perspektivë për brezat e rinj?
Nga historia e aksioneve te përgjegjësia e brezave
Në historinë e Shqipërisë, aksionet kombëtare të rinisë përbëjnë një kapitull të rëndësishëm të angazhimit rinor në zhvillimin ekonomik dhe shoqëror të vendit.
Pas Luftës së Dytë Botërore, në një vend të varfër dhe me infrastrukturë të pazhvilluar, nisi një proces i gjerë ndërtimi dhe transformimi.
Rinia u angazhua në ndërtimin e hekurudhave, rrugëve, urave, tuneleve, hidrocentraleve, fabrikave, uzinave dhe kombinateve industriale. Ajo mori pjesë në hapjen e tokave të reja bujqësore, bonifikimin e kënetave, ndërtimin e kanaleve vaditëse, krijimin e tarracave malore, mbjelljen e ullinjve, pishave e gështenjave, si dhe në zhvillimin e fermave, pemishteve dhe ndërmarrjeve bujqësore.
U ngritën objekte të rëndësishme industriale, u zhvilluan industria minerare, përpunimi i naftës, industria ushqimore dhe degë të tjera prodhuese. Në bujqësi u hapën toka të reja, u ndërtuan sisteme ujitjeje e kullimi dhe u krijuan struktura të reja të prodhimit.
Aksionet kombëtare të rinisë dëshmojnë se çfarë mund të arrijë një brez kur energjia, vullneti dhe idealizmi i tij orientohen drejt qëllimeve të përbashkëta. Ato përfaqësojnë një kapitull të rëndësishëm të angazhimit rinor në ndërtimin e infrastrukturës, zhvillimin e industrisë, përparimin e bujqësisë dhe transformimin ekonomik të vendit.
Mësimi që mund të nxjerrim është se energjia e rinisë ka nevojë për drejtim, organizim, vizion dhe mundësi për të prodhuar rezultate. Sot, ky potencial duhet të zhvillohet përmes vullnetarizmit të lirë, edukimit praktik, inovacionit, ndërmarrësisë dhe pjesëmarrjes aktive në jetën shoqërore.
Rinia që kontribuoi për lirinë duhet të ketë mundësi të ndërtojë shtetin
Kosova ka një histori të veçantë në raport me rininë.
Në periudhën e okupimit, të rinjtë u përballën me përjashtim nga institucionet, dhunë dhe mohim të të drejtave themelore. Ata u angazhuan në rezistencën politike, në ruajtjen e arsimit shqip, në organizimin qytetar dhe në luftën çlirimtare.
Një pjesë e kësaj rinie dha edhe jetën për lirinë e Kosovës.
Pas çlirimit, vendi hyri në një etapë të re historike: ndërtimin e institucioneve, rimëkëmbjen ekonomike dhe krijimin e një shoqërie demokratike.
Por shtrohet një pyetje që meriton reflektim të thellë:
A arritëm ta shndërrojmë energjinë, idealizmin dhe potencialin e rinisë së periudhës së luftës dhe të pasluftës në një sistem të qëndrueshëm të përfshirjes së brezave të rinj në ndërtimin e shtetit?
Nuk bëhet fjalë që pjesëmarrësit e luftës të kenë të drejtë automatike për pozita institucionale. Kontributi për lirinë meriton respekt të përhershëm, por institucionet duhet të funksionojnë mbi bazën e meritës, kompetencës, profesionalizmit dhe barazisë së mundësive.
Çështja është shumë më e gjerë: a janë krijuar mekanizma që të rinjtë të mos mbeten vetëm spektatorë të vendimmarrjes, por të bëhen pjesëmarrës aktivë në të?
A janë ndërtuar institucionet në mënyrë që një i ri me dije, aftësi dhe ide të ketë mundësi të kontribuojë pa qenë i varur nga përkatësia partiake, lidhjet familjare apo ndikimet politike?
A janë krijuar kushte që të rinjtë të avancojnë në administratë, arsim, ekonomi, shkencë dhe institucione publike përmes profesionalizmit dhe rezultateve?
Këto pyetje prekin drejtpërdrejt cilësinë e shtetndërtimit dhe përgjegjësinë e institucioneve ndaj brezave të rinj.
Nuk mjafton të kujtohet rinia e luftës vetëm në përvjetorë dhe manifestime përkujtimore. Sakrificat e së kaluarës marrin kuptimin e tyre të plotë kur shoqëria arrin të ndërtojë një të ardhme më të mirë për brezat që vijnë.
Liria që u fitua me sakrificë duhet të shndërrohet në mundësi zhvillimi për gjeneratat e ardhshme.
Keqqeverisja dhe mungesa e vizionit – kur shteti nuk arrin t’i japë perspektivë rinisë
Këtu qëndron njëra nga përgjegjësitë më të mëdha të qeverisjes.
Nuk mund të kërkohet përkushtim ndaj atdheut, ndërsa institucionet nuk arrijnë të krijojnë kushtet themelore për një jetë me dinjitet.
Nuk mund të flitet për zhvillim kombëtar, nëse të rinjtë me përgatitje profesionale nuk gjejnë hapësirë për t’u dëshmuar.
Nuk mund të kërkohet që të rinjtë të qëndrojnë në vendlindje, nëse punësimi, avancimi profesional dhe mundësitë ekonomike nuk mbështeten në meritë, por pengohen nga nepotizmi, politizimi dhe mungesa e transparencës.
Keqqeverisja nuk matet vetëm me projektet që nuk realizohen. Ajo matet edhe me potencialin njerëzor që humbet, me të rinjtë që largohen, me idetë që nuk marrin mbështetje dhe me vitet e humbura të një brezi që mund të kontribuonte në zhvillimin e vendit.
Një qeverisje me vizion nuk duhet të mjaftohet me administrimin e problemeve të ditës. Ajo duhet të projektojë të ardhmen e vendit për dekada.
Duhet të hartojë politika dhe programe konkrete për industrinë, bujqësinë, arsimin, shkencën, teknologjinë, energjinë dhe punësimin.
Duhet të krijojë lidhje funksionale ndërmjet arsimit dhe ekonomisë, universitetit dhe industrisë, shkollës profesionale dhe tregut të punës.
Duhet të mbështesë të rinjtë që kanë ide për prodhim, përpunim, ndërmarrësi dhe inovacion.
Një qeverisje që nuk krijon mundësi për talentin, që nuk investon në dije dhe që nuk e vlerëson profesionalizmin, e dobëson vetë bazën e zhvillimit të vendit.
Një shtet që nuk ka ide dhe projekte konkrete për rininë, rrezikon të mos ketë as strategji të qëndrueshme për të ardhmen e vet.
Rinia nuk po e braktis atdheun pa arsye – mungesa e perspektivës është alarm shoqëror
Largimi i të rinjve nuk duhet parë vetëm si vendim individual apo si dëshirë për të jetuar në një vend më të zhvilluar. Ai duhet analizuar edhe si tregues i problemeve ekonomike, arsimore dhe institucionale.
Një i ri që përfundon studimet, por nuk gjen punë në profesionin e tij; një student që ka ide, por nuk gjen mbështetje për t’i realizuar; një profesionist që sheh se avancimi nuk varet gjithmonë nga aftësia dhe merita, por edhe nga lidhjet dhe ndikimet, fillon ta humbë besimin se mund ta ndërtojë të ardhmen në vendin e vet.
Nga këndvështrimi psikologjik, kjo situatë mund të krijojë ndjenjën e pafuqisë, pasigurisë dhe mungesës së përkatësisë. Kur përpjekja individuale nuk shoqërohet me mundësi reale, motivimi dobësohet dhe individi fillon ta kërkojë zgjidhjen jashtë mjedisit ku jeton.
Prandaj, të rinjtë nuk duhet të fajësohen pse largohen, pa u analizuar arsyet që i shtyjnë drejt këtij vendimi.
Nuk mjafton t’u thuhet të rinjve: “Mos ikni nga atdheu!”
Duhet të shtrohet edhe pyetja: çfarë kushtesh janë krijuar që ata të kenë arsye të qëndrojnë?
Atdheu nuk mbahet vetëm me thirrje emocionale, nëse mungojnë vendet e punës, siguria ekonomike, drejtësia institucionale dhe mundësitë për zhvillim profesional.
Rinia nuk ka nevojë vetëm për arsye emocionale për ta dashur vendin. Ajo ka nevojë për arsye konkrete për ta ndërtuar jetën në të.
Edukimi dhe motivimi – nga potenciali rinor te puna dhe krijimtaria
Një shoqëri që dëshiron të ketë të ardhme të sigurt duhet ta kuptojë se orientimi i rinisë drejt punës, dijes dhe krijimit nuk është vetëm çështje ekonomike, por mbi të gjitha proces edukativ, psikologjik dhe shoqëror.
Të rinjtë nuk kanë nevojë vetëm për diploma, por edhe për formimin e një kulture pune, përgjegjësie, bashkëpunimi dhe iniciative. Ata duhet të edukohen që ta kuptojnë punën jo thjesht si domosdoshmëri për sigurimin e të ardhurave, por edhe si mënyrë për të realizuar aftësitë personale, për të fituar pavarësi, për të ndërtuar vetëbesim dhe për të dhënë kontribut në shoqëri.
Nga këndvështrimi psikologjik, angazhimi në veprimtari konkrete dhe arritja e rezultateve krijojnë ndjenjën e kompetencës dhe të dobisë personale. Kur i riu sheh se përpjekja e tij prodhon rezultate, rritet motivimi, forcohet vetëbesimi dhe zhvillohet bindja se ai mund të ndikojë pozitivisht në jetën e vet dhe në mjedisin ku jeton.
Prandaj, rinia duhet të ketë mundësi të përfshihet në projekte ku mund të provojë aftësitë, të zhvillojë talentin dhe të shohë frytet e punës së vet. Kjo mund të realizohet përmes laboratorëve shkencorë, punëtorive profesionale, serave bujqësore, projekteve teknologjike, ndërmarrësisë, aktiviteteve kulturore, sportive dhe aksioneve vullnetare për zhvillimin e komunitetit.
Nga aspekti pedagogjik, është e domosdoshme që edukimi të mos mbetet vetëm në kuadrin e mësimit teorik. Shkolla dhe universiteti duhet ta lidhin dijen me praktikën, teorinë me përvojën dhe aftësimin profesional me nevojat reale të ekonomisë. Të rinjtë duhet të mësojnë të mendojnë në mënyrë të pavarur, të zgjidhin probleme, të punojnë në ekip dhe t’i shndërrojnë idetë në projekte konkrete.
Një rëndësi të veçantë ka edhe edukimi për iniciativë dhe ndërmarrësi. Në vend që i riu të presë gjithmonë që dikush t’i ofrojë një mundësi, ai duhet të përgatitet që, me mbështetjen e duhur institucionale, të jetë në gjendje të krijojë vetë mundësi, të zhvillojë ide dhe të ndërtojë veprimtari ekonomike.
Megjithatë, motivimi individual nuk mund ta zëvendësojë përgjegjësinë institucionale. Nuk mund t’u kërkohet të rinjve të jenë krijues dhe ndërmarrës, nëse nuk kanë qasje në arsim cilësor, financim, këshillim profesional, punësim dhe mundësi të barabarta. Prandaj, shteti duhet të krijojë mekanizma konkretë që iniciativa dhe aftësia të shpërblehen, ndërsa nepotizmi dhe diskriminimi të mos bëhen pengesë për zhvillimin e tyre.
Rinia ka nevojë edhe për orientim të shëndoshë në përdorimin e energjisë dhe kohës së lirë. Sporti, kultura, leximi, shkenca, vullnetarizmi dhe aktivitetet krijuese janë fusha që zhvillojnë disiplinën, këmbënguljen, solidaritetin dhe përgjegjësinë shoqërore. Këto nuk janë veprimtari dytësore, por pjesë e rëndësishme e formimit të personalitetit.
Duhet të ndërtohet një kulturë e re e angazhimit rinor, ku suksesi të mos matet vetëm me pozitën që arrihet, por edhe me dijen që fitohet, punën që kryhet, idetë që realizohen dhe vlerën që krijohet për shoqërinë.
Të rinjtë duhet të kenë arsye për të ëndërruar, mundësi për të vepruar dhe kushte për t’i realizuar ëndrrat në vendin e tyre.
Protesta është e drejtë demokratike, por ndërtimi është përgjegjësi shoqërore
Nuk duhet parë rinia që proteston si rini kundër atdheut. Shpesh, protesta është dëshmi se të rinjtë nuk janë indiferentë ndaj asaj që ndodh në shoqëri.
Ata kanë të drejtë të kërkojnë punë, arsim cilësor, drejtësi, transparencë dhe përgjegjësi institucionale.
Por protesta nuk duhet të jetë forma e vetme e angazhimit qytetar.
Rinia duhet të dijë të kundërshtojë padrejtësinë, por edhe të propozojë zgjidhje; të kërkojë llogari, por edhe të marrë përgjegjësi; të kritikojë institucionet, por edhe të kontribuojë në përmirësimin e tyre.
Vandalizmi dhe shkatërrimi i pronës publike nuk janë forma të pranueshme të angazhimit qytetar. Prona publike është pasuri e përbashkët dhe dëmtimi i saj dëmton të gjithë shoqërinë.
Nga ana tjetër, institucionet nuk duhet ta ngatërrojnë kritikën me armiqësinë dhe protestën me mungesën e patriotizmit. Një rini që kërkon llogaridhënie mund të jetë një prej forcave më të rëndësishme të zhvillimit demokratik.
Protesta mund të kërkojë ndryshim, por dija, puna, organizimi dhe përgjegjësia e bëjnë ndryshimin të qëndrueshëm.
Çfarë modeli të organizimit dhe zhvillimit i duhet rinisë?
Shqipëria dhe Kosova kanë nevojë për një koncept modern të organizimit të rinisë, të mbështetur në projekte konkrete dhe në mundësi reale zhvillimi.
Një program i tillë duhet të përfshijë disa fusha prioritare:
1. Punësimi dhe pavarësia ekonomike
Lehtësira për ndërmarrjet që punësojnë të rinj.
Praktika profesionale të paguara.
Mbështetje financiare për bizneset e reja.
Qendra këshillimi për karrierë dhe ndërmarrësi.
Programe për rikualifikim dhe aftësim profesional.
2. Zhvillimi i bujqësisë dhe prodhimit vendor
Grante për të rinjtë që investojnë në bujqësi.
Krijimi i serave moderne dhe fermave të reja.
Mbështetja e përpunimit të produkteve bujqësore.
Zhvillimi i pemishteve, ullishtave dhe blegtorisë.
Përfshirja e shkollave profesionale në projekte prodhuese dhe eksperimentale.
3. Shkenca, teknologjia dhe inovacioni
Laboratorë dhe qendra inovacioni.
Bursa për studime dhe hulumtime shkencore.
Mbështetje për projektet teknologjike të të rinjve.
Bashkëpunim ndërmjet universiteteve dhe industrisë.
Programe për digjitalizim dhe zhvillim të inteligjencës artificiale.
4. Pjesëmarrja institucionale dhe vlerësimi sipas meritës
Përfaqësim real i të rinjve në organet këshillëdhënëse dhe vendimmarrëse.
Transparencë në konkurset publike.
Mundësi të barabarta për punësim dhe avancim.
Praktika profesionale në institucionet publike.
Përkrahje për iniciativat rinore në nivel komunal dhe qendror.
5. Vullnetarizmi dhe përgjegjësia qytetare
Aksione për pyllëzimin dhe mbrojtjen e mjedisit.
Projekte për mirëmbajtjen e hapësirave publike.
Aktivitete kulturore dhe sportive.
Përkujdesje për kategoritë në nevojë.
Projekte të solidaritetit dhe bashkëpunimit ndërmjet brezave.
Këto masa duhet të jenë pjesë e politikave afatgjata, me buxhet të përcaktuar, afate zbatimi dhe vlerësim të rezultateve. Nuk mjafton të hartohen strategji dhe të mbeten në sirtarët e institucioneve.
Një mision i përbashkët: Rinia për atdheun – dije, punë, krijim dhe zhvillim
Shqipëria dhe Kosova kanë mundësi të zhvillojnë një program të përbashkët me emrin:
“RINIA PËR ATDHEUN – DIJE, PUNË, KRIJIM DHE ZHVILLIM”.
Një program që do të bashkonte shkollat, universitetet, komunat, institucionet publike, sektorin privat dhe organizatat rinore.
Përmes këtij programi mund të organizoheshin projekte për zhvillimin e bujqësisë, mbrojtjen e mjedisit, shkencën, teknologjinë, prodhimin vendor dhe ndërmarrësinë.
Të rinjtë e Kosovës dhe Shqipërisë mund të krijonin ekipe të përbashkëta hulumtuese, të shkëmbenin përvoja profesionale dhe të zhvillonin projekte që sjellin përfitime konkrete për komunitetet e tyre.
Ky do të ishte një koncept modern i mobilizimit qytetar: jo përmes detyrimit, por përmes vullnetit të lirë, dijes, mundësive dhe përgjegjësisë.
Përfundim
Mos e humbni rininë, sepse aty është e ardhmja e atdheut!
Të rinjve duhet t’u jepet një mesazh i qartë: mos hiqni dorë nga vendi juaj, por as mos hiqni dorë nga e drejta për një jetë më të mirë.
Mësoni, studioni, hulumtoni, punoni, krijoni biznese, ndërtoni ura bashkëpunimi dhe merrni pjesë në zhvillimin e shoqërisë.
Mos e shpenzoni energjinë vetëm në pakënaqësi. Shndërrojeni atë në dije, në punë, në ide dhe në vepra.
Por institucioneve duhet t’u drejtohet një mesazh po aq i fuqishëm:
Mos kërkoni patriotizëm nga të rinjtë, nëse nuk u ofroni drejtësi, mundësi dhe perspektivë!
Mos i thirrni të qëndrojnë në vendlindje, nëse nuk ua krijoni kushtet për të jetuar dhe punuar me dinjitet!
Mos flisni për zhvillim kombëtar, nëse talentin e ri e lini jashtë dyerve të institucioneve dhe vendimmarrjes!
Atdheu nuk mund të mbahet vetëm me kujtime për të kaluarën, me fjalime patriotike dhe me thirrje emocionale. Ai ndërtohet me institucione të përgjegjshme, ekonomi funksionale, arsim cilësor, drejtësi dhe mundësi të barabarta.
Nuk duhet të lejohet që një i ri të përballet me dilemën ndërmjet profesionit të ëndërruar dhe largimit nga vendlindja. Nuk duhet të lejohet që talenti të humbasë për shkak të mungesës së vizionit, ndërsa vendi të mbetet pa njerëzit që mund ta zhvillojnë.
Një komb që humb rininë humb shumë më tepër se një brez: humb dijen, forcën krijuese, energjinë dhe mundësinë për të ndërtuar të ardhmen.
Dikur të rinjtë ndërtuan hekurudha, fabrika, ura dhe vepra të mëdha. Në Kosovë, një pjesë e tyre luftoi për lirinë. Sot na duhet një brez që ndërton ekonomi, shkencë, arsim, teknologji dhe institucione të forta.
Le ta vlerësojmë rininë jo vetëm për atë që ka bërë në të kaluarën, por edhe për mundësitë që i krijojmë të japë kontribut në të ardhmen.
Rinia është shpresa e atdheut, por shpresa duhet të mbështetet me vepra.
Liria fitohet me sakrificë. Zhvillimi arrihet me dije dhe punë. E ardhmja ndërtohet duke i dhënë rinisë vendin që meriton në shoqëri.
Atdheu nuk ka nevojë vetëm për rininë që e kujton të kaluarën, por për rininë që e ndërton të ardhmen!
Rinia nuk ka nevojë për institucione që vetëm e administrojnë të ardhmen e saj, por për institucione që ia hapin rrugën. Nuk kërkon burokraci, por mundësi; nuk kërkon privilegje, por vlerësim sipas meritës; nuk kërkon premtime, por kushte për punë dhe jetë me dinjitet.
Sepse një i ri që sheh perspektivë në vendin e vet, nuk e sheh emigrimin si shpëtimin e vetëm, por atdheun si vendin ku mund t’i realizojë ëndrrat e tij.
Mendoj se ky mesazh është me rëndësi të veqant shoqëror dhe kombëtar: ta duam rininë, ta kuptojmë, ta orientojmë dhe, mbi të gjitha, t’i krijojmë kushte që energjinë dhe dijen t’i vendosë në shërbim të zhvillimit të atdheut.
Uroj që shkrimi të nxisë reflektim te të rinjtë, prindërit, edukatorët dhe veçanërisht te institucionet vendimmarrëse.
Sepse investimi më i madh i një kombi nuk është vetëm ajo që ndërton sot, por brezi që përgatit për të ardhmen.
