Në Shqipëri, skandali nuk fillon gjithmonë me një valixhe parash. Ai shpesh fillon me një tender që duket teknik, me një shërbim që duket i nevojshëm dhe me një zyrtar që flet gjuhën e “strategjisë”, “menaxhimit” dhe “zhvillimit”.
Pastaj, kur dosja del në dritë, qytetari mëson se pas një procedure të rregullt në dukje mund të fshihet një pyetje shumë e thjeshtë: kush ka përfituar nga paratë publike? Rasti i kryetarit të Bashkisë së Shkodrës, Benet Becit, e vendos këtë pyetje në qendër të debatit. Më 9 nëntor, SPAK kërkoi për të dënimin me dy vite burg për shkelje të barazisë në tendera gjatë kohës kur drejtonte KESH-in. Me uljen e parashikuar për gjykimin e shkurtuar, dënimi i kërkuar bëhet një vit e katër muaj burg. Prokuroria propozoi pezullimin e ekzekutimit të tij, vendosjen në provë për katër vite dhe ndalimin e ushtrimit të funksioneve publike për pesë vite.
Nuk është thjesht një çështje për një tender me fond limit 69.5 milionë lekë. Është një test për aftësinë e shtetit shqiptar për të kontrolluar jo vetëm shkeljen e dyshuar në prokurim, por edhe rrjedhën e parasë dhe përfitimet e mundshme që mund të lidhen me të. Sipas SPAK-ut, Beci, në bashkëpunim me gjashtë persona të tjerë, dyshohet se ka favorizuar një kompani private në prokurimin për “Zhvillimin Strategjik të Sektorit Energjetik”. Kjo është akuza. Ajo duhet gjykuar me prova, jo me emocione. Por akuza për tenderin nuk e mbyll automatikisht çështjen e pasurisë. Benet Beci nuk është një figurë e panjohur për publikun.
Ai ka ndërtuar një karrierë të gjatë në administratën publike, duke kaluar nga drejtimi i Fondit Shqiptar të Zhvillimit gjatë qeverisjes Berisha te vazhdimësia në këtë institucion nën qeverisjen Rama, më pas në krye të KESH-it, në Kuvend dhe, përfundimisht, në Bashkinë e Shkodrës. Kjo nuk e bën automatikisht të korruptuar. Por e bën një rast publik me peshë të veçantë. Sepse Beci nuk ka qenë një nëpunës i izoluar. Ai ka drejtuar institucione që administrojnë fonde, investime dhe kontrata publike. Kur një person me një rrugëtim të tillë del përpara drejtësisë për favorizim në prokurim, publiku nuk pyet vetëm nëse është shkelur një procedurë. Ai kërkon të kuptojë nëse ka funksionuar siç duhet i gjithë mekanizmi i kontrollit.
Dhe këtu nis problemi më i rëndë. Ka edhe një element tjetër që e bën këtë rast veçanërisht domethënës: përgjegjësia e klasës politike. Karriera e Becit ka përshkuar administrata të drejtuara nga forca politike kundërshtare. Kjo vazhdimësi mund të shpjegohet me përvojën dhe aftësitë administrative. Por ajo ngre edhe një pyetje legjitime: a është shoqëruar kjo karrierë me kontrollin e nevojshëm institucional dhe politik?
Opozita duhet të shpjegojë standardin e llogaridhënies që kërkon për zyrtarët që kanë shërbyer edhe gjatë qeverisjes së saj. Qeveria duhet të përgjigjet për standardet me të cilat ka promovuar dhe mbështetur drejtuesit që kanë administruar fonde publike. Sepse kur kontrolli politik nuk është i mjaftueshëm, barra e përgjegjësisë institucionale bëhet edhe më e rëndë. Nuk është e provuar se ekziston një marrëveshje politike për mbrojtjen e Becit.
Por marrëdhëniet e tij të gjata me administratën e të dyja krahëve e bëjnë të arsyeshme pyetjen: a kanë funksionuar njësoj mekanizmat e kontrollit, pavarësisht se kush ka qenë në pushtet? Dhe nëse shqiptarëve u është premtuar një drejtësi që nuk ndalet përpara pushtetit, atëherë drejtësia duhet ta justifikojë këtë besim me hetime të bazuara në prova, me vendime të arsyetuara dhe me standarde të barabarta. Sepse kur politika nuk jep përgjigje të mjaftueshme, qytetari pret që institucionet e drejtësisë të bëjnë detyrën e tyre.
Në Shqipëri, debati mbi korrupsionin shpesh përqendrohet te vepra penale, ndërsa pyetjet mbi origjinën e pasurisë mbeten në plan të dytë. Një zyrtar mund të hetohet për një shkelje konkrete, por kjo nuk i jep domosdoshmërisht përgjigje pyetjes: nga kanë ardhur të gjitha përfitimet e tij ekonomike? Në rastin e Becit, kjo pyetje meriton shqyrtim serioz, jo për shkak të jetëgjatësisë së tij në pushtet, por për shkak të rëndësisë së funksioneve publike që ka ushtruar. A janë krahasuar pasuritë e deklaruara ndër vite me burimet e ligjshme të të ardhurave? A janë verifikuar marrëdhëniet financiare me operatorët ekonomikë që kanë përfituar kontrata publike? A ekzistojnë transaksione ose interesa ekonomike që justifikojnë hetime të mëtejshme? Nëse ka pasur përpjekje për të shmangur kontrollin apo për të ndikuar në hetime, ato duhet të provohen dhe të trajtohen ligjërisht. Por nuk mund të pretendohet se SPAK nuk ka kryer verifikime pasurore vetëm sepse ato nuk janë bërë publike.
Pikërisht për këtë arsye lind një pyetje institucionale: a është vlerësuar nevoja për hetim financiar përtej objektit të tenderit dhe, nëse po, deri ku kanë shkuar verifikimet? Në hapësirën publike janë ngritur pyetje për prona, biznese familjare dhe punësime të të afërmve në institucione publike. Këto pretendime nuk përbëjnë vetvetiu prova korrupsioni. Por kur ka indicie konkrete dhe të verifikueshme, ato meritojnë trajtim nga institucionet kompetente. Nëse familjarë të zyrtarëve punojnë në administratë, duhet të jetë e mundur të verifikohen kriteret e rekrutimit, detyrat e ushtruara dhe puna e kryer.
Nëse ngrihen pretendime për pagesa pa punë reale, institucionet përkatëse duhet t’i shqyrtojnë përmes dokumenteve, jo përmes thashethemeve. Po kështu, nëse ekzistojnë mospërputhje të dokumentuara ndërmjet pasurisë dhe burimeve të ligjshme të financimit, ato duhet të hetohen. Sepse nëse provohet se pushteti publik është përdorur për përfitim privat, çështja nuk kufizohet më te përgjegjësia individuale.
Ajo prek integritetin e sistemit që administron paratë e qytetarëve. Dhe këtu lind një pyetje që askush nuk duhet ta shmangë: çfarë ndodh me paratë që mund të jenë përfituar në mënyrë të paligjshme nga buxheti i shtetit? A do të gjurmohen përfitimet e mundshme? A do të identifikohen përfituesit përfundimtarë? Nëse provohet se prona, automjete, biznese apo asete të tjera janë financuar me të ardhura kriminale, a do të përdoren mekanizmat ligjorë për sekuestrimin, konfiskimin dhe rikuperimin e tyre? Sepse nëse një përfitim i paligjshëm provohet, përgjegjësia penale nuk duhet të jetë fundi i procesit. Aty ku ligji e lejon dhe provat e mbështesin, përfitimi duhet të gjurmohet dhe pasuria përkatëse t’i nënshtrohet masave ligjore, përfshirë konfiskimin ose rikuperimin në favor të shtetit. SPAK-u ka përdorur në çështje të tjera masa sigurimi pasuror, përfshirë sekuestrimin preventiv të aseteve të dyshuara si produkte të veprave penale. Mekanizmi ligjor ekziston.
Pyetja është nëse indiciet e çdo çështjeje, përfshirë ato që mund të dalin nga rasti Beci, vlerësohen me të njëjtat kritere. Dhe nëse nga dokumentet dalin elemente të besueshme për përfitime të tjera të paligjshme, SPAK duhet të vlerësojë nevojën për hetime të veçanta financiare. Por edhe GJKKO ka një përgjegjësi që nuk mund ta shmangë. Gjykata nuk mund të marrë rolin e prokurorit dhe as ta kthejë çështjen për një hetim të përgjithshëm pasuror në fazën e gjykimit në themel. Ajo duhet të shqyrtojë në mënyrë të pavarur provat e paraqitura, të vendosë mbi fajësinë ose pafajësinë dhe të arsyetojë çdo vendimmarrje, përfshirë proporcionalitetin e dënimit dhe kushtet e pezullimit të tij. Nëse gjatë procesit dalin të dhëna për vepra të tjera penale, ato duhet të trajtohen nëpërmjet mekanizmave proceduralë të parashikuar nga ligji. Një drejtësi serioze nuk mund të shpallë dikë fajtor mbi bazën e dyshimeve.
Por as nuk mund t’i shpërfillë indiciet e dokumentuara vetëm sepse ato mund të çojnë drejt çështjeve të tjera më të ndërlikuara. Nëse ka zyrtarë të përfshirë në korrupsion, përgjegjësia e tyre duhet të provohet dhe të marrë përgjigjen ligjore. Nëse akuzat nuk provohen, pafajësia duhet të respektohet plotësisht. Sepse një dosje penale mund të përfundojë ligjërisht brenda kufijve të akuzës, por pyetjet e mbështetura në prova mbi pasurinë dhe rrjedhën e parave mund të kërkojnë verifikime të veçanta.
Rasti i Benet Becit nuk do të matet vetëm me numrin e viteve të burgimit që kërkon SPAK-u. Ai do të matet edhe me një pyetje më të gjerë: A kanë institucionet vullnetin dhe kapacitetin të kontrollojnë, pa dallim, të gjitha rrugët përmes të cilave një zyrtar mund të ketë përfituar në mënyrë të paligjshme nga pushteti? Nëse GJKKO nuk arsyeton bindshëm vendimin mbi akuzën, nëse SPAK nuk ndjek indiciet e reja që justifikojnë hetime të tjera dhe nëse institucionet përgjegjëse nuk verifikojnë mospërputhjet e dokumentuara të pasurisë, atëherë publiku do të mbetet përballë një pyetjeje që i përket të gjithë vendit: a po zbatohet ligji me të njëjtin standard ndaj çdo zyrtari, pavarësisht pozitës apo lidhjeve të tij politike?
Sepse kur një zyrtar me një karrierë kaq të gjatë në administrimin e fondeve publike del përpara drejtësisë dhe pyetjet e arsyeshme mbi përfitimet ekonomike mbeten pa përgjigje, çështja nuk lidhet më vetëm me emrin e Benet Becit. Ajo prek besueshmërinë e institucioneve që kanë detyrimin të kontrollojnë pushtetin. Dhe nëse drejtësia nuk ndjek deri në fund provat që ligji i kërkon të shqyrtojë, ajo rrezikon të lërë të paprekur pikërisht mekanizmat e abuzimit që është krijuar për të goditur. Sepse drejtësia nuk duhet të jetë vetëm aftësia për të dënuar një individ. Ajo duhet të jetë garancia se askush nuk mund ta përdorë pushtetin publik për përfitim të paligjshëm dhe të mbetet jashtë kontrollit të ligjit./vna
