Nga Saimir Kadiu
Shkrim homazh për kryereformatorin e madh të arsimit shqiptar: MIRASH IVANAJ (12 mars 1891 – 22 shtator 1953), me rastin e ditës së mësuesit.
– “A e more vesh, mor ti”?
– “Jo mor zotni, ç’ka me marr vesh”?!
– “Je i dënuar me 7 vjet burg”!
– “Po për ç’ka jam dënue mor zotni”?
– “Për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”.
– “Po unë sa kam ardhë prej Turqie, s’kam folë me njeri, përveç punës arsimore”.
– “Po me atë mendim ke ardhur prej andej që të bësh propaganda”.
– “Po pse a ka ligje në botë zotni, që të dënojë mendimin”?!
– “Mbylle gojën se je i dënuar”!
Me këto dialogje, pjesë e farsës bolshevike, regjimi dënoi me 7 vjet heqje lirie, krye-reformatorin e arsimit kombëtar, Mirash Ivanajn…! Jeta e mjeruar dhe puna shumë e rëndë në burg si përkthyes, sollën degradimin e shpejtë të shëndetit të Mirash Ivanajt. Një ditë, në shtëpinë e vuajtjeve, sipas kujtimeve të Jakov Miles, erdhi Mehmet Shehu me Bedri Spahiun. Në dhomën e përkthimeve, takuan edhe Mirash Ivanajn. Plaku me respekt u ngrit në këmbë:
– “Besoj se gjatë kohës së burgut, do t’i kesh rishikuar pikëpamjet e tua”- i tha Bedri Spahiu, asokohe Ministër i Arsimit.
– “Jo pikëpamjet, por bindjet e mia’ – e korrigjoi Mirashi. – ‘t’ju them të drejtën: asnjë nuk kam ndryshuar”.
– “Atëherë nuk qenke tjetër, veçse një plak matuf”, – iu shfry Mehmet Shehu.
– “Jam nji mendimtar dhe nji demokrat që edhe sikur të kthehesha mbrapa në jetë, do të ndiqja të njëjtën rrugë”.
Disa javë para ditës së lirimit nga burgu, ai i ka dërguar drejtorit një letër, ku i kërkonte atij ta mbante në burg, se nuk kishte ku të shkonte për të banuar dhe nuk kishte asnjë të ardhur për të jetuar. Por, i dërmuar nga puna e rëndë dhe kushtet e tmerrshme të burgut, më 22 shtator të vitit 1953, 12 ditë para mbarimit të afatit të dënimit të tij, mbylli sytë për jetë.
U shua në spitalin e Tiranës, pas një ndërhyrjeje të thjeshtë kirurgjikale, në moshën 62 vjeçare. Bashkëvuajtësi Ibrahim Hasnai, si dhe ish-laboranti i spitalit, Enis Boletini, tregojnë se në spital u mor vesh që trupi i Mirash Ivanajt, gjendej në auditorët e Anatomisë të fakultetit të Mjekësisë, për eksperiment e demonstrim mësimor. Për ironinë tragjike të fatit, ai i shërbeu arsimit shqiptar edhe i vdekur.
Dhjetë vjet më pas më 1963-in, kur të afërmit e Nikolla Ivanajt e nxorën nga vendi ku e kishin hedhur, për ta varrosur njerëzisht në varrezat e Sharrës, e gjetën të hedhur në gropë pa emër, pa arkivol, përmbys me fytyrë përdhe, si një të burgosur, të cilin e dënojnë përsëri pas vdekjes.
I lindur në Podgoricë, rridhte nga një familje patriotike prej viseve shqiptare të Malit të Zi. Intelektual klasi dhe patriot i vendit te tij. Shkrimtar, eseist, mësues, publicist, humanist…! I laruar në Romë për Filozofi dhe Jurisprudencë, Ivanaj ishte edhe një poliglot me plot 7 gjuhë të “gjalla” dhe tre të “vdekura”.
Megjithëse ishte admirues i Zogut, ai ishte kritik i gjendjes mjerane të arsimit shqiptar. E pranoi me dëshirë ofertën e Mbretit Zog, për të reformuar arsimin shqiptar. Mori portofolin e ministrit të Arsimit, në vitin 1933, (pas vdekjes së Hilë Mosit) në qeverinë e Pandeli Evangjelit. Madhështia intelektuale, patriotizmi i nivelit më të lartë dhe gjendja mjerane e arsimit shqiptar në vitet 30’ ishin “nxitësit” e Ligjit Ivanaj…!
Në shtator të vitit 1934, paraqiti ligjin e ri për arsimin, duke e bërë 5-vjeçaren fillore arsim të detyruar. Krijoi gjithashtu institute edukuese dytësore të ndryshme. “Ligji i Arsimit”, ose siç u bë i njohur si “Ligji Ivanaj”, ishte ligji më i rëndësishëm e më i plotë i periudhës së qeverisë Evangjeli.
Qëllimi i reformës së Ministrit Ivanaj, ishte që shkolla shqipe të kishte karakteristikat dhe fizionominë e saj, të ishte laike, shtetërore, kombëtare e demokratike, me tekste bashkëkohore të ngjashme me shkollat e perëndimit dhe të edukonte e orientonte në atë drejtim brezin e ri. Këto ide kërkoi të sanksionoheshin me ligj dhe në shumë raste ia arriti qëllimit edhe për shtetëzimin e shkollave private, veçanërisht ato italiane dhe greke.
“…Shkolla jonë, duhet të japë edukatë qytetare e laike, sepse qëllimi i shkollës është të formojë qytetarë të lirë, me edukatë dhe formim shkencor e teknik bashkëkohor…”. (Ky fragment i shkurtër është shkëputur nga fjala e mbajtur prej Mirash Ivanajt, si ministër i Arsimit kombëtar, në Parlamentin shqiptar, me 10 prill 1933)
Më 30 gusht 1935 dha dorëheqjen në shenjë proteste pasi Gjykata e Hagës detyroi qeverinë shqiptare, që të moderonte politikat e saj ndaj shkollave minoritare. Emërohet kryetar i Këshillit të Shtetit dhe këshilltar i Mbretit Zog, deri më 7 prill 1939. Ishte absolutisht kundër pushtimit fashist të Shqipërisë dhe bashkë me miqtë e tij, Safet Butka dhe Qemal Butka, mobilizoi studentët shqiptarë në protestat kundër pushtimit.
U largua nga Shqipëria drejt Turqisë në vitin 1939, duke refuzuar pushtimin fashist të vendit. Ai u largua nga atdheu bashkë me vëllain, Martin Ivanaj, jurist i shquar, kryetar i Gjykatës së Diktimit, si dhe miqtë e tij, arkitektin Qemal Butka dhe filozofin Branko Merxhani, si një refuzim ndaj pushtimit Italian të Shqipërisë dhe si një shpëtim për jetën e tyre.
E ka shpjeguar vetë këtë mërgim në ditarin e jashtëzakonshëm “Na, që shpëtimin e gjetëm në t’ikun”…! Kthehet në Shqipëri në tetor 1945, i kërkuar edhe nga Gjergj Kokoshi dhe i bindur që nuk kishte asnjë mëkat mbi shpinë.
Autoritetet e larta i luten që të shpallë kandidaturë për deputet nga ana e Frontit Demokratik, gjë për të cilën refuzoi. Punoi në shkollën Pedagogjike të Tiranës, nga nëntori i 1945, deri më 15 maj 1946, kohë kur u arrestua si “agjent i anglezëve”.
Kush ishte mëkati i Mirash Ivanajt?
“Mëkati” i vetëm… i preu bursën më 6 shkurt 1934, në kohën që ishte ministër i Arsimit studentit ngelës, Enver Hoxha…! Thuhet që kur Mirash Ivanaj u kthye në Shqipëri, u prit nga vetë Enver Hoxha, i cili me stilin e tij thumbues i thotë: “Shiko si po të presim… jo si ty që më hoqe bursën”.
Mund të qëndronte në Turqi. Por erdhi për të bërë Shqipërinë… dhe u dënua nga gjykata e teneqexhinjve dhe harbutëve provincialë. Në këtë mënyrë Shqipëria humbi “ministrin e hekurt” të Arsimit shqiptar, siç e ka quajtur studiuesi i shquar Lazer Radi. Padyshim më i madhi Ministër i Arsimit në historinë 113 vjeçare të shtetit shqiptar.
Për ironi te fatit, asokohe, ministër i Arsimit ishte një nga katilët e gjyqeve të pasluftës…Bedri Spahiu. Vdiste i vrarë Mirash Ivanaj… dhe arsimin e “reformonte” Bedri Spahiu… dhe populli “liridashës” dhe “arsimdashës”, për këtë kriminel kishte “kënduar”:
Një nga këta “armiq” ishte edhe Mirash Ivanaj… dhe “krimi” i tij ishte sepse donte Shqipërinë…! / Memorie.al
