Analiza arkeologjike e dy fragmenteve të dyshemeve me mozaik të zbuluara në Berat, Shqipëri, ka identifikuar se ato janë mbetje të bazilikave të hershme të krishtera që datojnë në Antikitetin e Vonë.
Zbulimet ofrojnë dëshmi të rralla materiale për peizazhin urban dhe fetar të qytetit antik të Antipatrea-s, një vendbanim historia e hershme e të cilit mbetet ende pak e dokumentuar për shkak të mungesës së kërkimeve të gjera arkeologjike.
Berati, një sit i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në Shqipërinë qendrore, njihet gjerësisht për arkitekturën e tij urbane osmane të ruajtur mirë nga shekujt XVIII dhe XIX. Megjithatë, të dhënat arkeologjike tregojnë se zona ka qenë e banuar vazhdimisht që të paktën nga mijëvjeçari i katërt ose i tretë para erës sonë. Rreth shekullit VII ose VI p.e.s., në këtë vend ishte zhvilluar tashmë një vendbanim urban i rrethuar me mure mbrojtëse.
Referencat historike antike për Antipatrea-n janë të pakta. Historiani romak Tit Livi shënon se qyteti u shkatërrua në vitin 200 p.e.s. gjatë Luftës së Dytë Maqedonase, kur forcat romake të udhëhequra nga konsulli Publius Sulpicius Galba dogjën vendbanimin dhe shkatërruan fortifikimet e tij.
Qyteti shfaqet sërish në burimet historike në shekullin V të erës sonë, kur perandori i Perandorisë Romake të Lindjes Theodosius II thuhet se rindërtoi muret e tij dhe e riemërtoi Pulcheriopolis, në nder të motrës së tij Pulchera. Gjatë periudhës bizantine, qyteti u bë seli ipeshkvnore, ndërsa perandori Justinian I ndërtoi një fortesë në majë të kodrës, e cila më vonë do të shërbente si baza e kalasë mesjetare që dominon sitin edhe sot.
Pavarësisht kësaj historie të gjatë, të dhënat arkeologjike nga Antipatrea antike mbeten shumë të kufizuara. Qendra historike e qytetit modern nuk ka qenë kurrë objekt i gërmimeve sistematike. Hetimet më të rëndësishme u zhvilluan mes viteve 1973 dhe 1975, kur gërmimet në zonën e kalasë zbuluan qeramikë të Antikitetit të Vonë dhe enë të importuara pranë portës së fortesës, të ndjekura nga një fushatë më e vogël kërkimi në vitin 1987.
Fragmenti i parë i dyshemesë me mozaik u zbulua në vitin 2012 gjatë punimeve infrastrukturore për instalimin e një rrjeti të ri hidrantesh brenda kompleksit të kalasë. Pjesa e ruajtur ka përmasa rreth 6 me 3 metra dhe përbëhet nga tessera shumëngjyrëshe të vendosura në modele gjeometrike, duke përdorur gurë të bardhë, të kuq, rozë, vjollcë, gri dhe të zinj. Një shtresë djegieje mbi sipërfaqe tregon shkatërrimin e strukturës me të cilën lidhej, me shumë gjasë një bazilikë e hershme e krishterë. Një mbishkrim greqisht pjesërisht i ruajtur, i integruar në dizajn, interpretohet si një dedikim, ndoshta që regjistron patronët që financuan ndërtimin e kishës.
Fragmenti i dytë i mozaikut u zbulua në vitin 2018 gjatë punimeve të drenazhimit poshtë themeleve të Xhamisë së Mbretit në qytetin e poshtëm. Ky seksion më i vogël, me përmasa rreth 2.3 me 0.8 metra, është krijuar me teknikën opus tessellatum dhe gjithashtu paraqet gjurmë djegieje. Një mbishkrim greqisht i fragmentuar përfshin fjalën Theotokos (“Nëna e Zotit”), një titull që mori rëndësi doktrinare pas Këshillit të Efesit në vitin 431. Ky mbishkrim ofron një tregues të rëndësishëm kronologjik, duke sugjeruar se mozaiku është krijuar pas mesit të shekullit V.
Dëshmi të tjera arkeologjike, përfshirë monedha të gjetura në shtresat mbi të që datojnë në kohën e Perandorit Justinian II, mbështesin një datim në fundin e shekullit V ose fillimin e shekullit VI të erës sonë.
Analiza stilistike tregon se mozaikët ndajnë elemente dekorative tipike të traditës së mozaikëve të Antikitetit të Vonë në Ballkan dhe në Mesdhe, përfshirë oktagonë të ndërthurur, bordura guilloche dhe breza gjeometrikë të ndërthurur. Megjithatë, materialet e përdorura – gëlqeror lokal dhe terrakotë – sugjerojnë se ato janë prodhuar nga punishte rajonale. Motive të ngjashme janë identifikuar edhe në site arkeologjike të afërta si Bylisi dhe Butrinti, duke treguar ekzistencën e një rrjeti zejtarësh që punonin në të gjithë rajonin.
Këto gjetje ofrojnë gjithashtu një kontekst të ri për Codex Beratinus Purpureus, një dorëshkrim i ndriçuar i Ungjijve nga shekulli VI, i shkruar me bojë argjendi mbi pergamenë vjollcë dhe i ruajtur në Berat të paktën që nga shekulli XIV. Studiuesit kanë debatuar prej kohësh nëse dorëshkrimi është prodhuar në vend apo ka mbërritur më vonë në qytet. Dëshmitë për ekzistencën e disa kishave të hershme në Antipatrea forcojnë mundësinë që dorëshkrimi të jetë krijuar brenda vetë mjedisit kishtar të qytetit.
