Që nga fillimi i këtij viti, Shqipëria është përballur me shqetësime në rritje nga BE-ja në lidhje me gjendjen e sundimit të ligjit. Shkurtin e kaluar, një raport nga Parlamenti Evropian dhe një deklaratë nga Partia Popullore Evropiane nxorën në pah presionin e vazhdueshëm të qeverisë mbi gjyqësorin dhe problemet e vazhdueshme me korrupsionin. Sundimi i ligjit është një nga çështjet kryesore në procesin e pranimit për Ballkanin Perëndimor. Vështirësitë kronike në këtë fushë mund ta pengojnë Shqipërinë të sigurojë anëtarësimin në BE para vitit 2030, një qëllim që ishte një nga premtimet kryesore të bëra nga kryeministri Edi Rama gjatë fushatës së fundit zgjedhore. Marrëdhëniet e tij me Brukselin janë përkeqësuar dhe partia e tij ka humbur një pjesë të mbështetjes publike. Ndërkohë, zyrtarët qeveritarë vazhdojnë të kritikojnë zyrën e prokurorit special, një institucion kyç në luftën kundër korrupsionit.
Zyra e prokurorit po heton gjithashtu raste të dyshuara për korrupsion në lidhje me dështimet në ndërtimet e linjave hekurudhore dhe rrugëve të përfunduara vitet e fundit. Këto incidente u shkaktuan drejtpërdrejt nga ngjarjet e motit, me rrëshqitje dheu që ndodhën pas reshjeve të dendura të shiut në shkurt dhe mars. Megjithatë, zyra e prokurorit ka vënë në dukje përdorimin e mundshëm të materialeve të ndërtimit nën standard. Ndërkohë, shumica qeverisëse ka hedhur poshtë mocionin e opozitës për të ngritur një komision hetimor parlamentar për këtë çështje. Infrastruktura e dëmtuar i ka kushtuar thesarit të shtetit rreth 250 milionë euro. Jugu i vendit u ndërpre nga kryeqyteti, duke paralizuar tregtinë me Greqinë, një partner kyç, për disa ditë. Situata ka përkeqësuar protestat publike që filluan janarin e kaluar, të nxitura nga akuzat për korrupsion kundër ish-ministres së infrastrukturës, Belinda Balluku. Demonstratat janë organizuar nga Partia Demokratike e Shqipërisë (PD), grupimi më i madh opozitar në vend dhe anëtar i Partisë Popullore Evropiane (PPE).
Akuzat për korrupsion brenda qeverisë
Gjatë mandatit të Ballukut, ministria e saj investoi gati 3.8 miliardë euro në infrastrukturë midis viteve 2024 dhe 2026, një shifër që Kryeministri Edi Rama e theksoi gjatë fushatës së pranverës 2025 si një nga arritjet më të mëdha të qeverisë. Megjithatë, vjeshtën e kaluar, Struktura Speciale Kundër Korrupsionit (SPAK) e akuzoi Ballukun se shkaktoi humbje në buxhetin e shtetit me një total prej afërsisht 251 milionë eurosh në disa tendera kyç për projekte të infrastrukturës rrugore. Disa nga fondet për këto investime erdhën nga fondet e BE-së. SPAK u krijua nën presionin e Komisionit Evropian në përgjigje të shqetësimeve për korrupsion të theksuara në raportet e tij. Prokuroria ka kërkuar arrestimin e Ballukut, tani ish-ministre. Megjithatë, ajo mbrohet nga imuniteti parlamentar dhe Partia Socialiste e Ramës ka refuzuar ta heqë atë, duke kritikuar ashpër SPAK-un. Përveç protestuesve, si Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë ashtu edhe Parlamenti Evropian kanë shprehur mbështetje për organin antikorrupsion. E para vendosi që prokuroria kishte të drejtë të kërkonte largimin e Ballukut nga qeveria për shkak të rrezikut të manipulimit të dëshmitarëve. Në fund të fundit, pas javësh polemikash, Rama e shkarkoi atë. Pavarësisht kësaj, ajo mbetet një bashkëpunëtore e ngushtë e tij. Skandali është pjesë e luftës më të gjerë të Shqipërisë me korrupsionin. Në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2025 të Transparency International, vendi ra me 11 vende gjatë vitit, duke u renditur i 91-ti nga 182 vende të anketuara.
Sulmet e qeverisë ndaj sundimit të ligjit
Në lidhje me rastin Balluku, Kryeministri Rama filloi të vërë në pikëpyetje kompetencën e prokurorëve dhe gjyqtarëve, duke i akuzuar ata për lidhje me opozitën. Duke iu referuar hetimit të SPAK-ut, ai deklaroi se bashkëpunëtori i tij “ka mbështetjen tonë të palëkundur”, se “pushteti gjyqësor do të mbetet gjithmonë i pavarur”, por se “ministrja është e pafajshme dhe është shënjestër e një gjuetie shtrigash”. Si pasojë, ai argumentoi se heqja e imunitetit të saj parlamentar ishte jashtë diskutimit. Këto zhvillime janë reflektuar në qëndrimet e mbajtura nga PPE dhe Parlamenti Europian. Të dy arritën në përfundimin se në Shqipëri kishin ndodhur shkelje të pavarësisë së gjyqësorit dhe prokurorisë. PPE, e cila përfshin partinë kryesore të opozitës në Shqipëri dhe është fraksioni më i madh në Parlamentin Europian, theksoi se mbështet përpjekjen e Shqipërisë për anëtarësim në BE, duke theksuar njëkohësisht nevojën për të forcuar pavarësinë e gjyqësorit dhe lirinë e medias.
Ndërsa vlerësoi progresin e Shqipërisë, përfshirë hapjen e të gjitha grupeve negociuese, Komisioni Evropian shprehu gjithashtu rezerva. Marta Kos, Komisionerja e BE-së për Zgjerimin, theksoi se megjithëse anëtarësimi në BE deri në vitin 2030 mbetet një perspektivë realiste, është thelbësore të forcohet sundimi i ligjit dhe të ruhet roli kyç i SPAK-ut. Në të njëjtën kohë, Delegacioni i BE-së në Tiranë dhe diplomatë nga shtetet anëtare të BE-së, përfshirë Gjermaninë, kërkuan të bindnin kryeministrin shqiptar të mbështeste një votim parlamentar për heqjen e imunitetit të Ballukut. Ndërkohë, anëtarët e Parlamentit Evropian paraqitën më shumë se 60 amendamente mbi sundimin e ligjit në raportin e Komisionit mbi progresin në negociata. Për më tepër, nëntë shtete anëtare të BE-së, duke përmendur shqetësime mbi pavarësinë e gjyqësorit, bllokuan dorëzimin e Raportit të Vlerësimit të Përkohshëm të Standardeve (IBAR) në Shqipëri – një dokument që konfirmon progresin dhe mundëson mbylljen e kapitujve negociues.
Sfidat e Kryeministrit Rama
Në këtë situatë, Rama ka pak shanse për të përmbushur premtimin e tij të fushatës për të siguruar anëtarësimin në BE deri në vitin 2029. Shqipëria ka hapur të gjashtë grupet negociuese dhe të 33 kapitujt negociues, por nuk ka qenë në gjendje të mbyllë asnjërin prej tyre. Për më tepër, IBAR aktualisht nuk parashikon mundësinë e përfundimit të punës në dy prej tyre: ato që kanë të bëjnë me gjyqësorin dhe të drejtat themelore, si dhe drejtësinë, lirinë dhe sigurinë. Kjo duket se rrjedh kryesisht nga vonesat e përmendura më parë në reformat në këto dy fusha, skandalet e korrupsionit dhe përpjekjet e partisë në pushtet për të minuar vendimet e Gjykatës Kushtetuese në rastin Balluku.
Me shumë mundësi i motivuar nga vetëdija se mospërmbushja e këtyre kërkesave përbën një pengesë të pakapërcyeshme, Rama propozoi një rrugë të veçantë drejt anëtarësimit në një apel të përbashkët me Presidentin serb Aleksandar Vuçiç. Të dy udhëheqësit kërkuan që vendet e tyre të pranoheshin në BE pa të drejtë vetoje, por me qasje në tregun e vetëm. Megjithatë, si shtetet anëtare të BE-së ashtu edhe Komisioni Evropian e hodhën poshtë iniciativën.
Situata ndërlikohet më tej nga shfaqja e skandaleve të reja të korrupsionit , përfshirë ato që kanë të bëjnë me portin e Durrsit, i cili është pjesë e Korridorit VIII të Transportit Pan-Evropian. Prokurori i SPAK-ut, Vladimir Mara, ka pranuar se hetimet tregojnë lidhje të forta midis strukturave të krimit të organizuar dhe segmenteve të caktuara të institucioneve shtetërore, duke përfshirë zyrtarët publikë dhe agjencitë e zbatimit të ligjit. Në Durrs, grupet kriminale thuhet se kontrollojnë zonën e portit dhe rrjedhën e mallrave, duke vepruar nën drejtimin e një bosi të trafikimit të kokainës me seli në Brescia, i cili kërkohet gjithashtu nga zyra e prokurorit italian.
Elisa Spiropali, bashkëpunëtore e gjatë e Ramës, gjithashtu ka folur kundër tij, duke shënuar kritikën më të fortë që ka dalë nga brenda partisë së tij në vite. Ajo më parë ka shërbyer si Kryetare e Parlamentit, Ministre për Evropën dhe Punët e Jashtme dhe Ministre e Shtetit për Marrëdhëniet me Parlamentin. Sipas saj, qeveria aktuale shqiptare karakterizohet nga abuzime që nuk janë më thjesht devijime – ato janë bërë një mënyrë e pranuar e të bërit politikë. Duke iu referuar integrimit evropian të Shqipërisë, ajo theksoi se BE-ja nuk duhet të mbetet thjesht një ‘narrativë politike’, por duhet të vendosë standarde vlerash që respektohen në praktikë.
Pavarësisht të gjitha këtyre, pozicioni i Ramës në vend nuk është seriozisht i kërcënuar. Protestat publike deri më tani nuk kanë arritur të destabilizojnë qeverinë, pavarësisht rasteve të sjelljes agresive nga disa demonstrues dhe një reagimi të vendosur nga policia. Demonstrata në shkallë të gjerë, me pjesëmarrjen e mijëra pjesëmarrësve, kanë ndodhur vetëm në kryeqytet dhe duket se nuk ka gjasa ta rrëzojnë qeverinë. Në të njëjtën kohë, një rënie e mbështetjes për Ramën është e dukshme në sondazhet e opinionit: që nga zgjedhjet e vitit 2025, Partia e tij Socialiste e Shqipërisë ka humbur 6 pikë përqindjeje. Megjithatë, kjo nuk i ka sjellë dobi forcës kryesore opozitare të vendit, Partisë Demokratike të Shqipërisë të udhëhequr nga Sali Berisha. Sondazhi më i fundit tregon se 26% e shqiptarëve do të preferonin të votonin për një lëvizje krejtësisht të re politike, të palidhur me elitat ekzistuese. Zgjedhjet lokale në qershor do të shërbejnë si një provë kyçe e mbështetjes si për kryeministrin ashtu edhe për opozitën.
BE-së i duhet një sukses, por jo me çdo kusht
Ruajtja e pavarësisë së SPAK-ut do të jetë me rëndësi kyçe në kontekstin e negociatave të pranimit. Zhbllokimi i vlerësimit të Komisionit Evropian për progresin në këtë proces varet nga qëndrimi i kryeministrit shqiptar, i cili e njeh problemin e vonesave në negociata, por fajëson opozitën, duke e akuzuar atë se gjoja ‘po raporton në Bruksel’. Ndërkohë, ai i ka propozuar partisë së tij një projektligj që do të forconte imunitetin e disa zyrtarëve publikë, përfshirë anëtarët e qeverisë dhe kreun e shtetit, duke parandaluar shkarkimin e tyre nga detyra derisa një gjykatë e shkallës së parë të japë një vendim.
Ndërsa marrëdhëniet me BE-në bëhen më të ndërlikuara, Rama është kthyer më qartë drejt Izraelit dhe Shteteve të Bashkuara në muajt e fundit. Me iniciativën e tij, Shqipëria iu bashkua Këshillit të Paqes të nisur nga Presidenti Donald Trump dhe e shpalli Iranin si shtet terrorist. Rama iu drejtua Knessetit të Izraelit, ku mori duartrokitje në këmbë nga Kryeministri Benjamin Netanyahu. Zhgënjimi i udhëheqësit shqiptar me qëndrimin e vendosur të BE-së për sundimin e ligjit mund të çojë në një përafrim më të ngushtë të politikës së jashtme me partnerë të tjerë. Në vitet e fundit, BE-ja ka shtuar përpjekjet për të finalizuar pranimin e të paktën disa vendeve kandidate dhe për të kapërcyer bllokimin në politikën e saj të zgjerimit (Kroacia ishte vendi i fundit që iu bashkua BE-së në vitin 2013). Në të njëjtën kohë, megjithatë, institucionet dhe shtetet anëtare të BE-së kanë kërkuar të sigurojnë përputhshmëri të vazhdueshme me kërkesat e pranimit, veçanërisht në fushën e sundimit të ligjit. Rama nuk ka gjasa të mbajë pushtet të plotë brenda vendit, ndërsa njëkohësisht t’i çojë negociatat e pranimit në një përfundim të suksesshëm./ osw.waw.pl/
*Qendra për Studime Lindore (OSË) u themelua në vitin 1990 në Varshavë si një institucion publik. Ajo u krijua për të përmbushur kërkesën e Polonisë demokratike për kërkime analitike mbi proceset që kishin ndodhur në Bashkimin Sovjetik dhe më vonë në shtetet që dolën pas rënies së tij. Aktualisht, portofoli i OSË përfshin Rusinë, Evropën Lindore dhe Qendrore, Kaukazin dhe Azinë Qendrore, Ballkanin, Gjermaninë, shtetet baltike dhe nordike, Kinën, Turqinë dhe Izraelin. Përveç kësaj, ne kryejmë kërkime të fokusuara në sektorë specifikë, për shembull politika energjetike e BE-së, transporti, tregtia dhe lidhja dixhitale në Evropën Qendrore, si dhe në sigurinë evropiane.
