Për një kohë të gjatë ajo konsiderohej kryesisht si simbol seksual. Sot këndvështrimi është ndryshe: Marilyn Monroe si një figurë e hershme në luftën për vetëvendosje në Hollywood – mes famës, kontrollit dhe rivlerësimit feminist.
Me këtë skenë, Marilyn Monroe krijoi ndoshta një nga momentet më të famshme në historinë e kinemasë: fustani i bardhë mbi grilën e metrosë, buzët e kuqe, flokët bjonde platin, glamuri i Hollywood-it. Vështirë se ndonjë grua e shekullit të 20‑të është shndërruar kaq fort në ikonë – dhe njëkohësisht është reduktuar aq shumë vetëm në pamjen e saj të jashtme.
Edhe atë natë shtatori të vitit 1954 në Nju Jork, kur u xhirua skena legjendare nga komedia “Viti i shtatë i mallkuar”: qindra fotografë dhe kureshtarë panë sesi Marilyn pozonte vazhdimisht mbi vrimën e ventilimit, ndërsa fustani i ngrihej nga era, duke u përpjekur të mos zbulonte shumë dhe njëkohësisht të dukej sikur po argëtohej pafund. Ironikisht, kjo skenë duhej të xhirohej sërish më vonë, sepse regjistrimi i zërit ishte i papërdorshëm për shkak të zhurmës.
100 vjet pas lindjes së saj dhe më shumë se 60 vjet pas vdekjes, Marilyn Monroe shihet sot në një dritë tjetër. Ajo nuk konsiderohet më vetëm si simbol seksual i viteve 1950, por edhe si një figurë e hershme e vetëvendosjes së grave në një industri filmi të dominuar nga meshkujt – kontradiktore, e brishtë, inteligjente dhe shpesh përpara kohës së saj.
Nga Norma Jean te Marilyn Monroe
Ajo lindi më 1 qershor 1926 në Los Anxhelos si Norma Jeane Mortenson. Fëmijëria e saj u karakterizua nga familje kujdestare, jetimore dhe pasiguri. Shumë herët mësoi se gratë në Hollywood gjykoheshin kryesisht sipas pamjes së tyre.
Karriera e saj filloi si modele, përpara se të zbulohej nga studiot filmike. Nga Norma Jeane u bë “Marilyn Monroe” – një emër që tingëllonte si figurë artistike dhe pikërisht i tillë synohej të ishte. Hollywood-i e formoi si bjondinë joshëse: sensuale, e gjallë, në dukje naive. Filma si “Biondet preferohen” apo filmat e Billy Wilder “Viti i shtatë i mallkuar” dhe “Disa e pëlqejnë nxehtësinë” e bënë të famshme në mbarë botën.
Letërsi, politikë dhe art
Megjithatë, pas figurës publike fshihej një grua që donte të merrej seriozisht – si aktore dhe si njeri. Ndërsa studiot e kufizonin në role stereotipe, Monroe punonte intensivisht në aktrimin e saj, lexonte letërsi botërore dhe interesohej për politikë, art dhe psikoanalizë.
Fotografja Eve Arnold në vitin 1955 kapi një moment që tregon këtë anë tjetër të saj: në një park lojërash, Marilyn është e zhytur në leximin e “Ulysses” të James Joyce. Arnold kujtoi më vonë se Monroe e mbante gjithmonë librin në makinë dhe lexonte pjesë me zë të lartë, sepse i pëlqente tingulli i tekstit – edhe pse e konsideronte të vështirë.
Deri më sot, nën atë fotografi thuhet shpesh se Monroe pozonte vetëm për kamerën. Por ajo vetë e kundërshtonte këtë stereotip dhe thoshte se njerëzit preferonin të krijonin një figurë prej saj, në vend që të interesoheshin se kush ishte në të vërtetë.
E vetëdijshme kundër industrisë së argëtimit
Sot shumë feministe e shohin Monroe si një grua që luftoi herët kundër mekanizmave të industrisë së argëtimit. Ajo e kuptonte shumë mirë se si trupi dhe imazhi i saj përdorej për marketing – dhe e përdori këtë strategjikisht për ngjitjen e saj. Pra, ajo nuk ishte vetëm viktimë e një sistemi seksist, por edhe përpiqej ta përdorte atë në favorin e saj.
Një hap i rëndësishëm ishte themelimi i kompanisë së saj të prodhimit në fund të vitit 1954 – diçka shumë e rrallë për një aktore në atë kohë. Ajo kërkonte më shumë kontroll mbi rolet, kontrata më të mira dhe materiale më serioze. Ajo arriti paga më të larta, kundërshtoi publikisht producentët dhe refuzoi role që nuk i pëlqenin. Në një kohë kur studiot kontrollonin pothuajse plotësisht yjet e tyre, kjo ishte një shenjë e fortë vetëbesimi.
“E paqëndrueshme dhe joprofesionale”
Megjithatë, Monroe mbeti e kapur në kontradiktat e kohës së saj. Publiku festonte feminitetin dhe sensualitetin e saj, por këto cilësi më vonë përdoreshin kundër saj. Mediat shpesh e përshkruanin si të paqëndrueshme, të vështirë apo joprofesionale – terma që edhe sot përdoren shpesh për gra të forta që sfidojnë pritshmëritë.
Edhe jeta e saj private u bë objekt spekulimesh. Martesat me sportistin Joe DiMaggio dhe dramaturgun Arthur Miller u ekspozuan publikisht, ashtu si edhe krizat e saj psikike dhe varësia nga medikamentet.
Kur Monroe vdiq në vitin 1962 në moshën vetëm 36‑vjeçare, filloi menjëherë krijimi i miteve. Deri sot ekzistojnë teori konspirative për vdekjen e saj, përfshirë pretendime për lidhjet me familjen Kennedy – por pa prova konkrete.
#MeToo e ndryshoi këndvështrimin
Në vitet e fundit, perceptimi për Monroe ka ndryshuar përsëri. Debati #MeToo dhe diskutimet për abuzimin e pushtetit në Hollywood kanë ndihmuar në rishikimin e historisë së saj. Shumë sot e shohin më qartë se sa shumë vuajti ajo nga një sistem që idealizonte dhe kontrollonte gratë njëkohësisht.
Edhe filmi biografik “Blonde” (2022) e trajtoi këtë perspektivë. Interpretimi i Ana de Armas e portretizoi Monroe si një grua të brishtë dhe të traumatizuar. Disa kritikë e panë këtë si një kritikë të ashpër ndaj imazhit të grave në Hollywood, ndërsa të tjerë e akuzuan filmin se e reduktonte sërish Monroe në vuajtje dhe rol viktime.
Marilyn Monroe pagoi herët çmimin e pamjes si grua. Ajo ishte e dëshiruar, por rrallë e respektuar. E famshme, por pak e mbrojtur. Inteligjente dhe e arsimuar, por e reduktuar në rolin e një simboli seksual gjithmonë të disponueshëm.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron trashëgimia e saj feministe: Marilyn Monroe tregoi që në vitet 1950 se sa e ndërlikuar mund të jetë vetëvendosja e grave në një botë që njëkohësisht i admiron dhe i kontrollon. Fakti që imazhi i saj, një shekull pas lindjes, është ende i famshëm në mbarë botën tregon sa shumë ka ndikuar ajo në kulturën moderne pop.
