Një anije e mbytur, e zbuluar në brigjet e Turqisë dhe që daton rreth 4.500 vjet më parë, mund të rishkruajë historinë e tregtisë së lashtë mesdhetare dhe të bëhet anija e mbytur më e vjetër e njohur në botë. Një anije e mbytur në brigjet e Turqisë është më e vjetra në botë, beson ekipi ynë i arkeologëve.
Nga vetë anija ka mbetur shumë pak, por, bazuar në të dhënat që ofron ngarkesa e saj, përfshirë enët prej qeramike, ekipi kërkimor, pjesë e të cilit isha edhe unë, e ka datuar paraprakisht mbytjen e saj në periudhën rreth viteve 2700–2400 para erës sonë.
Kjo do të thotë rreth 4.500 vjet më parë. Përpara këtij zbulimi, anija e mbytur më e vjetër në botë mendohej të ishte ajo e zbuluar në brigjet e Dokosit, në Greqi, e cila besohet se daton rreth 4.200 vjet më parë.
Mbetet ende shumë punë për t’u bërë për të saktësuar përfundimet, ndërsa një studim që paraqet rezultatet nuk është botuar ende në një revistë shkencore të vlerësuar nga ekspertë të fushës. Megjithatë, ky zbulim mund të ndryshojë ndjeshëm kuptimin tonë për lidhjet mes qytetërimeve të lashta të Mesdheut gjatë epokës së hershme të bronzit.
Pikërisht këtu, e ndoshta edhe më herët, gjenden themelet e rrugëve të gjera tregtare, siç i njohim sot.
Kërkimi i të dhënave
Profesori i asociuar Hakan Öniz, nga Universiteti Akdeniz në Antalia, ka punuar për dekada përgjatë kësaj vije bregdetare, duke gërmuar anije të lashta të mbytura.
Duke u mbështetur në të dhënat e marinarëve vendas, Öniz zbuloi në vitin 2024 një anije të mbytur në ujëra të cekëta pranë Kekovës, në perëndim të Antalias, në Turqi. Në fillim të këtij viti, ai më kontaktoi dhe më kërkoi ta ndihmoja në përcaktimin e moshës së disa enëve prej qeramike të gjetura në këtë anije.
Si arkeolog i specializuar në vendbanimet e shkretëtirës, kjo ishte një përvojë e veçantë për mua. Teknologjia e re, metodat e gërmimeve nën ujë dhe teknikat e mundimshme të konservimit u bënë pjesë e përditshmërisë sime të re. Megjithatë, në jetë ka gjithmonë vend për të mësuar aftësi të reja.
Për shkak të ekspozimit të gjatë nën ujë, nga vetë anija nuk ka mbetur më asgjë e dukshme. Megjithatë, ekipi kërkimor ka vlerësuar se anija dhe ngarkesa e saj datojnë rreth viteve 2700–2400 para erës sonë. Sidoqoftë, datimi i saktë është ende në shqyrtim. Është gjithashtu e mundur që anija të jetë më e hershme ose më e vonshme se periudha e përcaktuar paraprakisht.
Një kapsulë kohore e tregtisë së lashtë
Ky zbulim premton të rishkruajë kuptimin tonë për rrjetet e hershme tregtare të rreth 4.500 viteve më parë.
Kjo anije është një pjesë që mungonte në historinë e rrjeteve, tregtisë dhe shkëmbimit të mallrave në pjesën më të gjerë të Mesdheut lindor. Kjo periudhë përfshin edhe epokën e piramidave të Gizës dhe të faraonëve të saj të fuqishëm.
Ajo që ka mbetur nën det është një kapsulë kohore e tregtisë së lashtë.
Megjithëse drejtimi i udhëtimit nuk dihet, është e qartë se anija po lundronte përgjatë bregdetit jugor të Turqisë.
Tashmë e shtrirë në shtratin e detit, mes dy ishujve, anija duket se ka kërkuar strehim në ujërat e mbrojtura nga era gjatë një stuhie. Mund të përfytyrohet lehtësisht tmerri i marinarëve, të cilët mund të kenë qenë banorë të zonave bregdetare të Levantit, teksa anija e tyre përplasej me shkëmbinjtë.
Ndërsa pjesët prej druri të anijes u zhdukën shumë kohë më parë, mbetjet e ngarkesës së saj të çmuar u ngulitën në shpatin shkëmbor përgjatë bregdetit të Kekovës.
Gjatë katër muajve të fundit, zhytësit kanë punuar për të nxjerrë enët prej qeramike, të cilat ishin të mbuluara me guaska organizmash detarë që ishin ngjitur pas shpatit shkëmbor nën ujë.
Një vështrim më i afërt mbi qeramikën
Qeramika i ngjan plastikës: ajo nuk zhduket kurrë plotësisht, por thjesht copëtohet në pjesë gjithnjë e më të vogla.
Megjithatë, edhe enët e thjeshta prej qeramike përmbajnë shumë të dhëna për të kaluarën.
Në këtë rast, ngarkesa përfshinte enë të mëdha qeramike për ruajtje, ose amfora, të cilat dikur përmbanin produkte nga rajone të Mesdheut lindor.
Enët ishin kavanozë të mëdhenj, në formë vezake, me bazë të sheshtë dhe dy doreza. Shumë prej tyre kishin një brez horizontal prej argjile të ngritur rreth pjesës më të gjerë të enës.
Përmes këtyre enëve ishte e mundur të siguroheshin shumë informacione. Këto përfshijnë origjinën e mundshme të enëve dhe përmbajtjen e mallrave që shkëmbeheshin në të gjithë rajonin.
Mbi të gjitha, forma dhe teknika e prodhimit të vetë enëve na ndihmojnë të përcaktojmë datën e ngarkesës. Në këtë mënyrë, mund të përcaktohet edhe koha e prodhimit të enëve të tjera prej qeramike, si dhe mosha e vetë anijes.
Pamja më e gjerë
Krahasuar me periudhat e mëvonshme, tregtia dhe shkëmbimet në Mesdheun lindor gjatë mijëvjeçarit të tretë para erës sonë (3000–2000 para erës sonë) janë kuptuar ende pak.
Udhëtimet detare të asaj periudhe njihen nga tekstet egjiptiane, enët prej qeramike dhe lëndët e para të gjetura në varret e lashta.
Rreth kohës kur kjo anije u përplas me shkëmbinjtë, egjiptianët e lashtë zhvillonin tregti në Mesdheun lindor përmes portit të Biblosit, në Liban.
Mallra të tilla si druri i kedrit, kallaji dhe plumbi, vajrat, rrëshirat e pemëve, lapis lazuli dhe argjendi, të gjitha materiale që Egjipti nuk i kishte, importoheshin nga shteti egjiptian.
Studimet e fundit shkencore tregojnë gjithashtu se shteti egjiptian siguronte argjend rreth vitit 2600 para erës sonë. Analizat kanë treguar se ky argjend merrej nga minierat e Lavrios, në lindje të Athinës së sotme.
Ndonëse ka pak gjasa që anijet egjiptiane ta kenë kryer këtë udhëtim, anije si ajo e Kekovës mund ta kenë përdorur këtë rrugë si pjesë të një rrjeti të gjerë ndërkombëtar të lundrimit detar.
Po çfarë kishte brenda enëve? Çuditërisht, mbetjet e përmbajtjes së tyre ishin ende të dukshme me sy të lirë. Analizat shkencore janë ende në pritje, por përmbajtja mund të ketë qenë një nga produktet e përmendura në tekstet egjiptiane, ndoshta vaj ulliri, verë ose rrëshirë pemësh.
Anija mund t’i ketë siguruar enët prej qeramike në disa porte gjatë udhëtimit të saj. Vlerësimi ynë më i mirë në këtë fazë të kërkimit është se disa prej enëve me brez të ngritur, ose argjila e përdorur për prodhimin e tyre, mund të kenë origjinën në Luginën Qendrore të Jordanisë.
Bregdeti jugor i Turqisë është i mbushur me mbetje të anijeve të lashta të mbytura. Megjithëse arkeologjia detare është një fushë relativisht e re, disa prej anijeve të mbytura më të famshme në botë janë zbuluar pikërisht atje. Kush e di se çfarë sekretesh të tjera fshehin këto ujëra.
