Prej mijëra vjetësh, njerëzit janë përpjekur të parashikojnë nëse dhe kur do të marrë fund bota. Mes gjithë profecive apokaliptike të historisë, një numër i habitshëm parashikimesh për fundin e botës u shfaqën në Amerikën e shekullit XIX.
Ndërsa vendi zgjerohej drejt perëndimit nën moton e Fatit të paracaktuar, përparimi teknologjik dhe zhvillimi i komunikimit po ndryshonin rrënjësisht jetën e amerikanëve. Shekulli nisi me një ekonomi kryesisht bujqësore dhe përfundoi me shpikje e zhvillime të rëndësishme, si energjia elektrike, komunikimi në distanca të largëta dhe hekurudha transkontinentale.
Individualizmi fitoi gjithashtu rëndësi në politikën dhe kulturën amerikane, gjë që u pasqyrua në lëvizje të tilla si demokracia xheksoniane dhe në shkrimet e Henry David Thoreau. Në qarqet fetare, kjo frymë u shfaq ndonjëherë në besimin se zbulesa hyjnore nuk u drejtohej vetëm klerikëve të shuguruar, por mund t’i vinte kujtdo. Shumë udhëheqës fetarë përqafuan postmilenializmin ungjillor, sipas të cilit Jezu Krishti do të kthehej në Tokë pas 1000 vjetësh të një shoqërie të përsosur të krishterë, për të sjellë gjykimin përfundimtar të përshkruar në Librin e Zbulesës.
“Apeli i vazhdueshëm i besimeve apokaliptike për fundin e botës qëndron te fakti se ato i japin një kuptim vuajtjes”, tha Catherine Wessinger, studiuese e shkencave fetare, gjatë një tryeze diskutimi të organizuar nga emisioni PBS Frontline.
Udhëheqësit dhe predikuesit fetarë debatonin nëse mijëvjeçari i përmendur në profeci duhej kuptuar fjalë për fjalë apo në mënyrë simbolike. Megjithatë, shumica e tyre jepnin udhëzime konkrete se si duhej të silleshin njerëzit përpara se të vinte fundi i botës. Lëvizjet e zgjimit fetar u përhapën me aq shumë vrull në Amerikën e para Luftës Civile, saqë pjesa perëndimore e shtetit të Nju Jorkut u bë e njohur si “rajoni i djegur”. Profetë të vetëshpallur dhe predikues karizmatikë vëzhgonin shoqërinë e industrializuar përreth tyre dhe paralajmëronin se fundi i botës ishte shumë pranë.
Më poshtë janë disa nga këto profeci.
1. Vëllezërit e Plimuthit: Mundimet e Mëdha

Në vitet 1830, John Nelson Darby përhapi konceptin modern të rrëmbimit në qiell, sipas të cilit të krishterët besimtarë do të largoheshin nga Toka për të takuar Krishtin. Darby ishte një nga figurat kryesore të Vëllezërve të Plimuthit, një lëvizje e krishterë që u shfaq në Britani dhe Irlandë në vitet 1820. Duke kundërshtuar hierarkitë tradicionale të kishës, kjo lëvizje theksonte autoritetin e Biblës dhe mbronte idenë se shërbesa fetare nuk duhej të kufizohej vetëm te klerikët e shuguruar.
Darby besonte gjithashtu se Bibla ishte i vetmi tekst i nevojshëm për besimin fetar. Ai përqafoi një sistem që u lejonte besimtarëve të shërbenin si predikues dhe foli gjerësisht për dispensacionalizmin, një doktrinë që e ndan historinë e njerëzimit në periudha të përcaktuara qartë. Sipas mësimeve të tij, të krishterët besimtarë do të merreshin në qiell për të takuar Krishtin përpara një periudhe vuajtjesh dhe trazirash të mëdha, të njohur si Mundimet e Mëdha.
2. Zhgënjimi i Madh i vitit 1844

Milleritët, të quajtur kështu sipas udhëheqësit të tyre William Miller, besonin se bota do të merrte fund në periudhën 1843-1844. Pasi parashikimet e mëparshme dështuan, shumë prej tyre e shpallën 22 tetorin 1844 si datën e kthimit të Krishtit. Një karikaturë satirike e vitit 1844 paraqet një millerit që mbyllet brenda një kasaforte kundër zjarrit, duke marrë me vete ushqime dhe raki për t’u përgatitur për atë ditë.
Pasuesit e kësaj lëvizjeje shitën pronat e tyre dhe madje veshën rroba të bardha, të quajtura “rrobat e ngjitjes në qiell”, në pritje të shkatërrimit të rendit ekzistues botëror nga zjarri. Kur data kaloi pa u kthyer Krishti, parashikimi i dështuar u bë i njohur si “Zhgënjimi i Madh”. Disa besimtarë e braktisën lëvizjen, ndërsa të tjerë e interpretuan ndryshe profecinë. Kjo ndihmoi në krijimin e bazave për formimin e besimeve të reja fetare, përfshirë Kishën Adventiste të Ditës së Shtatë.
3. Nëna Shipton parashikon fundin e botës në vitin 1881

Ursula Southeil, e njohur më mirë si Nëna Shipton, vdiq në shekullin XVI. Megjithatë, kjo nuk e pengoi që emri i saj të bëhej sërish i famshëm në shekullin XIX.
Studiuesi i letërsisë Ed Simon e lidh këtë interesim të ri me një broshurë të botuar në vitin 1862 nga Charles Hindley, ku paraqiteshin profeci që pretendohej se ishin bërë nga Shipton disa shekuj më parë. Disa prej tyre dukej sikur parashikonin shpikje moderne, përfshirë hekurudhat dhe telegrafin, duke u dhënë profecive një pamje bindëse.
Një nga parashikimet ishte veçanërisht alarmues:
“Bota do të marrë fund,
Në vitin 1881.”
Me afrimin e vitit 1881, ky parashikim thuhet se shkaktoi shqetësim te shumë besimtarë. Ai tërhoqi aq shumë vëmendje, saqë po atë vit u botua edhe një libër me titull Hetimi i profecive të Nënës Shipton, i cili vinte në dyshim vërtetësinë e vargjeve. Hindley pranoi se profecia ishte e sajuar prej tij.
Në gravurat dhe broshurat historike të hershme, Nëna Shipton paraqitet shpesh me një krijesë të çuditshme, zakonisht një majmun ose një qenie të vogël me krahë, që i ngjan një demoni.
4. Vallja e Fantazmave

Në fund të shekullit XIX, komunitetet indigjene amerikane përballeshin me shtypje të dhunshme, përjashtim nga jeta politike dhe pakësim të burimeve natyrore. Louis S. Warren, autor i librit God’s Red Son, e përshkruan praktikën indigjene të njohur si Vallja e Fantazmave si “një lëvizje ringjalljeje fetare që ndërthurte besimet e lashta indiane me mësime të reja për fundin e botës”.
Kjo lëvizje lindi nga vegimet e rrëfyera nga Wovoka, udhëheqës i fisit Paiute Verior. Sipas besimit që lidhej me këtë valle, ajo do të sillte një Amerikë të re, ku bizonët do të riktheheshin, kolonët perëndimorë do të largoheshin dhe toka do t’u kthehej popujve indigjenë, së bashku me të afërmit e tyre të vdekur që do të ringjalleshin.
Besimet apokaliptike kanë marrë forma të ndryshme gjatë historisë. Një shembull ishte Kometa e Madhe e vitit 1843, të cilën një teolog e interpretoi si paralajmërim për fundin e botës. Një tjetër ishte bindja e komunitetit Oneida se Jezusi ishte kthyer në Tokë që në vitin 70 të erës sonë.
Joseph Smith e ndërtoi besimin mormon mbi ide apokaliptike. Madje, në vitin 1878 u organizua edhe një “Konferencë Profetike” për Ardhjen e Dytë të Krishtit. Po atë vit, predikuesi ungjillor William Blackstone botoi librin Jezusi po vjen.
Teoritë për fundin e botës kanë vazhduar të shfaqen edhe në kohët moderne. “Sado të paarsyeshme që mund t’i duken një vëzhguesi të sotëm”, shkruan studiuesi James Sharpe në librin Instruments of Darkness: Witch craft in Early Modern England, teoritë dhe skemat profetike “i ndihmuan shumë njerëz të kuptonin më mirë botën dhe gjithësinë ku jetonin, si dhe të përballonin të paktën disa nga problemet me të cilat përballeshin”.







