Ballina Editorial Reforma Zgjedhore 2026: Një proces që rrezikon të prodhojë të njëjtin sistem,...

Reforma Zgjedhore 2026: Një proces që rrezikon të prodhojë të njëjtin sistem, me rregulla të reja

43
0

Nga Klevi Elezi

Reforma zgjedhore në Shqipëri po hyn në një tjetër fazë vendimtare, por zhvillimet e fundit në Komisionin e Posaçëm Parlamentar po ngrenë një pyetje thelbësore: A po punohet për të ndërtuar një sistem zgjedhor që i jep më shumë pushtet qytetarit, apo për të gjetur një kompromis të ri mes forcave politike që kanë administruar deri më sot këtë sistem?

Në pamje të parë, diskutimet duken premtuese. Flitet për lista plotësisht të hapura, ndryshim të formulës zgjedhore, financimin e partive politike, administrimin e zgjedhjeve dhe zbatimin e rekomandimeve të OSBE/ODIHR-it. Por problemi i Shqipërisë nuk ka qenë kurrë vetëm mungesa e rekomandimeve apo e dispozitave ligjore. Problemi ka qenë mungesa e vullnetit për të ndërtuar një garë ku askush të mos ketë avantazh për shkak të pushtetit që zotëron.

Një nga çështjet kryesore të debatit aktual është hapja e listave zgjedhore. Partia Demokratike ka kërkuar lista 100% të hapura dhe një sistem proporcional kombëtar, ndërsa nga përfaqësuesit e Partisë Socialiste është artikuluar një kundërpropozim që përfshin një sistem më proporcional me lista plotësisht të hapura, duke ngritur edhe mundësinë e reduktimit të numrit të deputetëve.

Por këtu duhet të ndalemi te thelbi.

Lista e hapur nuk duhet të jetë një formulë që përdoret për të kënaqur një palë apo për t’i dhënë një pamje demokratike sistemit. Ajo duhet të garantojë që qytetari të ketë mundësinë reale të zgjedhë përfaqësuesin e tij, pa u kushtëzuar nga renditja e përcaktuar paraprakisht prej kryetarit të partisë.

Nuk mund të flasim për demokraci të përfaqësimit kur kandidati duhet të fitojë fillimisht miratimin e kryetarit për të qenë në një pozicion konkurrues dhe vetëm më pas të kërkojë votën e qytetarit.

Një sistem demokratik duhet të prodhojë përfaqësues që i përgjigjen elektoratit, jo individë që ndihen politikisht borxhlinj ndaj atyre që i kanë vendosur në listë.

Një tjetër problem që kërkon zgjidhje është ndarja e qartë e shtetit nga partia.

Rekomandimet e OSBE/ODIHR-it dhe diskutimet aktuale kanë rikthyer në vëmendje përdorimin e administratës publike, burimeve shtetërore dhe autoritetit institucional gjatë proceseve zgjedhore.

Ky nuk është një debat teknik. Është një çështje themelore e barazisë politike.

Administrata publike nuk është pronë e asnjë partie. Institucionet nuk janë zyra elektorale të pushtetit dhe fondet publike nuk mund të shndërrohen në instrumente për të ndikuar vullnetin e zgjedhësve.

Duhet të ketë mekanizma të qartë kontrolli, sanksione efektive dhe përgjegjësi individuale për çdo zyrtar që përdor funksionin publik për interesa elektorale.

Dhe këto rregulla duhet të zbatohen njësoj, pavarësisht se kush është në qeveri.

Edhe financimi i partive politike është rikthyer në qendër të diskutimeve. Fakti që komisioni ka shqyrtuar mundësinë e marrjes së një opinioni nga Komisioni i Venecias për projektin përkatës tregon rëndësinë që i është dhënë kësaj çështjeje.

Por transparenca nuk duhet të jetë vetëm një detyrim formal për të dorëzuar raporte financiare.

Qytetari ka të drejtë të dijë se kush financon partitë, nga vijnë paratë, si shpenzohen dhe çfarë mekanizmash ekzistojnë për të parandaluar ndikimin e interesave ekonomike mbi vendimmarrjen politike.

Kontrolli duhet të jetë real, i pavarur dhe i verifikueshëm. Përndryshe, rrezikojmë të kemi një sistem ku financimi politik deklarohet në dokumente, por burimet dhe ndikimet reale mbeten jashtë vëmendjes publike.

Një element tjetër shqetësues është ritmi i këtij procesi.

Komisioni i Posaçëm ka një mandat që përfundon më 30 nëntor 2026, ndërsa zgjedhjet vendore të 9 majit 2027 po afrohen. Në vend të një pakete të konsoliduar ndryshimesh, kemi parë përplasje mbi rendin e ditës, mosmarrëveshje mes bashkëkryetarëve dhe debate që shpesh kanë zhvendosur vëmendjen nga përmbajtja e reformës.

Më 17 nëntor, palët iu drejtuan sërish asistencës ndërkombëtare për çështje të reformës, përfshirë OSBE/ODIHR-in dhe Komisionin e Venecias.

Asistenca ndërkombëtare është e dobishme dhe mund të ndihmojë në përmirësimin e standardeve ligjore. Por ajo nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë e klasës politike shqiptare.

Shqipëria nuk ka mungesë institucionesh ndërkombëtare që japin rekomandime. Ka nevojë për institucione dhe aktorë politikë që i zbatojnë ato.

Nuk mund të kërkosh vazhdimisht ekspertizë nga jashtë për të zgjidhur probleme që kërkojnë vullnet politik brenda vendit.

Opozita ka artikuluar kërkesa për lista të hapura, proporcional kombëtar dhe ndarje të shtetit nga partia. Këto janë çështje që meritojnë debat serioz.

Por opozita nuk duhet ta kufizojë rolin e saj vetëm te kundërshtimi i propozimeve të shumicës.

Ajo duhet të paraqesë një model të plotë zgjedhor, me dispozita konkrete, afate zbatimi dhe garanci institucionale. Duhet të shpjegojë se si do të funksionojë sistemi i propozuar, si do të mbrohen partitë e vogla, si do të garantohet konkurrenca e kandidatëve të pavarur dhe si do të shmanget përqendrimi i pushtetit politik në duart e kryetarëve.

Reforma nuk mund të jetë thjesht një marrëveshje mes dy forcave kryesore. Ajo duhet të përfshijë edhe partitë e tjera, ekspertët, shoqërinë civile dhe mbi të gjitha qytetarët.

Unë mendoj se diskutimi duhet të shkojë përtej propozimeve të momentit. Shqipëria ka nevojë për një arkitekturë të re të përfaqësimit demokratik, e cila të mbështetet në disa parime të panegociueshme:

1. Lista plotësisht të hapura, ku renditjen e kandidatëve ta përcaktojë vota e qytetarëve dhe jo vendimmarrja e kryetarëve të partive.
2. Rishikim të formulës zgjedhore, duke garantuar proporcionalitetin e votës dhe mundësi reale për përfaqësimin e partive të vogla.
3. Mbrojtje të kandidatëve të pavarur, duke krijuar kushte të barabarta konkurrimi dhe duke shmangur pengesat e panevojshme administrative.
4. Ndarje të plotë të shtetit nga partia, me kontrolle të pavarura, sanksione proporcionale dhe përgjegjësi për abuzimin me burimet publike.
5. Transparencë të financimit politik, me auditim efektiv dhe publikim të burimeve financiare e shpenzimeve elektorale.
6. Administrim zgjedhor profesional dhe të paanshëm, me mekanizma që garantojnë vendimmarrje transparente dhe shmangin kapjen politike të institucioneve.
7. Përfaqësim më të drejtë të diasporës, duke garantuar që vota e shqiptarëve jashtë vendit të jetë e aksesueshme, e sigurt dhe e barabartë në peshën e saj demokratike.
8. Përfshirje të publikut në procesin e reformës, në mënyrë që ndryshimet të mos jenë produkt vetëm i negociatave partiake.

Këto nuk janë kërkesa të një force politike. Janë parime që duhet të qëndrojnë mbi interesat e çdo partie.

Nëse reforma përfundon duke u kufizuar në një kompromis mes dy partive të mëdha, pa zgjidhur çështjen e barazisë së garës, financimit, administratës dhe përfaqësimit real, atëherë do të kemi ndryshuar disa nene, por jo marrëdhënien mes qytetarit dhe politikës.

Një demokraci nuk matet vetëm nga numri i partive që marrin pjesë në zgjedhje, por nga liria reale e qytetarit për të zgjedhur përfaqësuesit e tij.

Shqipëria nuk ka nevojë për një reformë që u përshtatet komoditeteve të partive. Ka nevojë për një reformë që i vendos partitë përballë përgjegjësisë së qytetarit.

Sepse kur kryetari zgjedh deputetin, qytetari thjesht konfirmon një vendim të marrë diku tjetër.

Dhe kjo nuk është demokracia që duhet të ndërtojmë.

Reforma zgjedhore nuk duhet të jetë marrëveshja e radhës për të ndarë pushtetin, por kontrata e re për t’ia kthyer atë qytetarit.