Vota nuk është veto ndaj ligjit
Ka momente kur një krizë politike pushon së qeni vetëm politike dhe bëhet një provë për shtetin. Rasti i Erion Veliajt ka mbërritur pikërisht aty.
Kryetari i Bashkisë së Tiranës ndodhet në paraburgim. Mandati i tij vazhdon juridikisht. Ndërkohë, nga qelia, Veliaj ka tërhequr kompetencat që ia kishte deleguar nënkryetares Anuela Ristani, pa ia kaluar ato një nënkryetari tjetër.
Mund ta mbështjellim këtë histori me dhjetëra nene dhe interpretime juridike. Por, në fund, situata është shumë më e thjeshtë: kryetari është në burg, firma është kthyer te kryetari dhe Tirana duhet të vazhdojë të punojë.
Kjo nuk është më vetëm çështja penale e Erion Veliajt. Është çështje shteti.
Veliaj e kishte zgjidhur një herë këtë problem. Pas arrestimit, kompetencat iu deleguan Ristanit. Logjika ishte e kuptueshme për këdo: kryetari zhvillonte betejën e tij me drejtësinë, ndërsa Bashkia vazhdonte punën.
Pastaj Veliaj e prishi vetë këtë mekanizëm.
Ai thotë se Ristani nuk e informonte, nuk koordinonte me të dhe nuk zbatonte udhëzimet e tij. Le t’i marrim, për një moment, të mirëqena të gjitha këto. Atëherë lind pyetja më e thjeshtë e gjithë kësaj historie: pse nuk ia delegoi kompetencat dikujt tjetër?
Nëse problemi ishte Ristani, mund të caktohej një tjetër nënkryetar. Nëse problemi ishte vetë delegimi, atëherë kemi një histori krejt tjetër.
Të heqësh kompetencat e deleguara një nënkryetari është një akt administrativ. T’i rikthesh ato te vetja ndërsa ndodhesh në paraburgim, pa lënë pas një mekanizëm tjetër funksional, krijon një problem për një qytet të tërë.
Dhe koha nuk është një hollësi.
Gjykata e Lartë duhet të rishqyrtojë masën e sigurimit ndaj Veliajt. Pikërisht përpara këtij shqyrtimi, kompetencat centralizohen sërish te njeriu që kërkon të dalë nga paraburgimi.
Ekuacioni është i lehtë për t’u kuptuar: unë jam kryetari legjitim, kompetencat janë të miat, jam në paraburgim dhe pa mua Bashkia nuk funksionon normalisht. Prej këtej deri te “atëherë më lironi” nuk ka shumë rrugë.
Nuk ka provë publike se Veliaj e ka marrë këtë vendim me qëllimin për t’i bërë presion Gjykatës së Lartë. Motivi nuk mund të shpallet fakt. Por efekti mund të analizohet.
Një problem administrativ që deri dje kishte një zgjidhje po shndërrohet në një rrethanë që rëndon mbi gjykatën që duhet të vendosë për lirinë e kryetarit.
Këtu shteti duhet të vendosë vijën e kuqe. Tirana nuk është avokati mbrojtës i Erion Veliajt.
Qytetarët e saj nuk janë palë në procesin penal. Punonjësi që pret pagën, familja që pret ndihmën ekonomike apo biznesi që pret një akt administrativ nuk kanë pse të paguajnë faturën e betejës juridike të kryetarit.
Bashkia, ndërkohë, nuk është vetëm borderoja mujore. Ka kontrata, prokurime, vendime financiare, përfaqësim juridik dhe akte administrative që prodhojnë pasoja reale. Dikush duhet të ketë autoritetin ligjor t’i firmosë.
Kush?
Kjo pyetje duhej të kishte marrë përgjigje në të njëjtën minutë kur u tërhoq delegimi.
Pikërisht këtu krahasimi me Europën bëhet interesant. Jo sepse Italia apo Franca mund të kopjohen mekanikisht në Shqipëri. Sistemet juridike janë të ndryshme. Por sepse të dyja janë përpjekur t’i japin përgjigje me ligj një pyetjeje që ne po e zbulojmë në mes të krizës: çfarë ndodh me qytetin kur kryetari nuk mund ta ushtrojë funksionin?
Në Itali, legjislacioni i njohur si Legge Severino parashikon, në rastet dhe kushtet e përcaktuara nga ligji, pezullimin nga detyra të administratorëve vendorë edhe kur ndaj tyre zbatohen masa të caktuara shtrënguese. Kur kryetari pezullohet, sistemi parashikon kalimin e funksioneve te zëvendëskryetari dhe mekanizma të tjerë për të garantuar vazhdimësinë kur kjo është e nevojshme.
Franca e zgjidh ndryshe, por logjika është po aq e qartë: në rast mungese, pezullimi apo pengese tjetër, kryetari zëvendësohet përkohësisht nga një zëvendëskryetar sipas rendit të përcaktuar nga ligji.
Roma dhe Parisi nuk na japin të njëjtën formulë. Na japin të njëjtin mësim: institucioni duhet të jetë më i fortë se halli personal i titullarit.
Kjo është anomalia shqiptare. Kemi mbërritur në pikën ku diskutojmë nëse Tirana mund të funksionojë pa firmën e një njeriu që ndodhet në paraburgim.
Por vendimi i Veliajt mund të ketë edhe një efekt tjetër. Mund t’i kthehet kundër.
Mbrojtja mund t’i thotë Gjykatës së Lartë se paraburgimi po e pengon kryetarin të ushtrojë mandatin. Prokuroria, nga ana tjetër, mund të pyesë: nëse nga paraburgimi mund të ndryshojë zinxhirin e komandës, të revokojë kompetenca dhe të kërkojë zbatimin e urdhrave të tij, sa real është kapaciteti i tij për të ndikuar mbi administratën?
Kjo pyetje nuk provon fajësi. Veliaj gëzon prezumimin e pafajësisë dhe paraburgimi nuk është dënim paraprak. Gjykata duhet të vlerësojë rreziqe konkrete dhe nëse ato mund të neutralizohen me një masë më të butë.
Nëse mund të neutralizohen, masa duhet zbutur. Nëse nuk mund të neutralizohen dhe kushtet ligjore vazhdojnë, Veliaj duhet të mbetet në paraburgim.
Pavarësisht politikës, Bashkisë apo firmës.
Sepse alternativa do të krijonte një precedent shumë më të rrezikshëm se vetë çështja Veliaj: versionin shqiptar të “too big to jail”.
Imagjinoni zyrtarin e ardhshëm të fuqishëm që përballet me drejtësinë. Institucioni ka një mekanizëm që e lejon të funksionojë pa të. Ai e çmonton, rikthen kompetencat te vetja dhe pastaj i thotë gjykatës: nëse më mbani të izoluar, institucioni nuk funksionon.
Nëse kjo logjikë shpërblehet, kemi krijuar një privilegj të ri: sa më shumë pushtet të kontrollosh, aq më e vështirë bëhet për drejtësinë të veprojë ndaj teje.
Qytetari i zakonshëm nuk ka qindra vartës, buxhet publik dhe një administratë të tërë pas vetes. Një kryetar bashkie i ka. Pikërisht për këtë arsye pushteti duhet të sjellë më shumë përgjegjësi, jo më shumë mbrojtje.
Këtu është dallimi themelor. Mandati është burim legjitimiteti. Nuk është mburojë procedurale.
Vota i jep një politikani të drejtën të qeverisë. Nuk i jep veto ndaj ligjit.
Kjo nuk do të thotë se një kryetar i zgjedhur humbet automatikisht mandatin sapo akuzohet. Prezumimi i pafajësisë dhe mbrojtja e votës janë pjesë e demokracisë.
Por pjesë e saj është edhe një parim tjetër: institucioni nuk sakrifikohet për të shpëtuar titullarin.
Veliaj ka çdo të drejtë të luftojë për lirinë dhe pafajësinë e tij, të sfidojë SPAK-un, të kërkojë ndryshimin e masës dhe të përdorë çdo mjet që ligji i njeh.
Por Bashkia nuk mund të bëhet pjesë e strategjisë së tij mbrojtëse.
Mandati nuk është pronë. As firma. As Bashkia. Janë pushtet i marrë përkohësisht nga qytetarët për t’u ushtruar në shërbim të tyre.
Dhe kjo histori nxjerr në pah një problem që do të mbetet edhe pasi çështja Veliaj të ketë përfunduar.
Ligji shqiptar duhet të përcaktojë më qartë çfarë ndodh kur një kryetar i zgjedhur ruan mandatin, por për një periudhë të gjatë nuk mund ta ushtrojë normalisht funksionin.
Qeveria nuk mund të marrë një Bashki sepse kryetari i saj ka probleme me drejtësinë. Vota dhe autonomia vendore duhet të mbrohen. Por as kryetari nuk mund të bëhet pika ku ndalon qyteti.
Italia dhe Franca kanë zgjedhur mekanizmat e tyre. Shqipëria duhet të zgjedhë të vetin.
Deri atëherë, prova më e madhe i takon Gjykatës së Lartë.
Ajo nuk duhet të pyesë çfarë ndodh me Tiranën nëse Veliaj mbetet në paraburgim. Duhet të pyesë vetëm nëse ekzistojnë ende kushtet ligjore për këtë masë dhe nëse rreziqet mund të neutralizohen me një masë më të butë.
Nëse kushtet ekzistojnë, Veliaj duhet të qëndrojë në paraburgim. Nëse nuk ekzistojnë, masa duhet ndryshuar.
Por një gjë nuk mund të bëhet kriter: Tirana u bllokua, prandaj lironi kryetarin.
Sidomos kur mekanizmi që shmangte këtë situatë ekzistonte dhe u hoq nga vetë kryetari.
Veliaj ka të drejtë të mbrohet. SPAK-u ka detyrimin të provojë. Gjykata ka detyrimin të vendosë pa presion. Dhe Tirana ka të drejtën të qeveriset.
Të katërta mund të ekzistojnë njëkohësisht.
Gjykata e Lartë nuk mund të vendoset përpara ekuacionit: ose lironi Veliajn, ose bllokohet Tirana.
Vota nuk është veto ndaj ligjit. Dhe qyteti nuk mund të bëhet garanci për lirinë e kryetarit.
Sepse ditën kur shteti e pranon këtë ekuacion, pushteti publik pushon së qeni përgjegjësi dhe bëhet mjet presioni.
Atëherë nuk është më qyteti që ka një kryetar.
Është kryetari që ka marrë peng qytetin./VNA
